publisher colophon
471

LESSON 41

  Structural Content: Verb :     (ma--an/-han) class
        Focus: Goal, Locative
        Mood: Factual and Non-Factual
        Aspect: Aptative
           
Setting:    Fe and her friend are discussing their living expenses.   Nagsulti-sulti si Fe ug ang iyang amiga bahin sa ilang mga gastohanan sa balay.
I.   DIALOGUE      
    Fe, have you already paid your electric bill? A:   Fe, nabayran na ba nimo ang imong utang sa suga?
    Yes, I have already paid it but I haven’t paid my house rent for October yet. B:   Oo, nabayran na nako pero wala pa nako mabayri ang akong abangan sa balay sa bulan sa Oktubre.
    Why? A:   Ngano man?
    Because if I pay it now I won’t have any money later for shop­ping when I go to Cebu. B:   Kay kung bayran nako karon wala na unya akoy kwartang ipamalit ig-adto nako sa Cebu.
II.   DIALOGUE BREAKDOWN
    Fe, have you already paid your electric bill? A:   Fe, nabayran na ba nimo ang imong utang sa suga?
       were able to pay        (na)bayr(an)
      already you       [na] [ba] nimo
      your debt       [ang] imo(ng) utang
      for light       [sa] suga 472
               
    Yes, I have already paid it but I haven’t paid my house rent for October yet. B:   Oo, nabayran na nako pero wala pa nako mabayri ang akong abangan sa balay sa bulan sa Oktubre.
      was able to pay       (na)bayr(an)
      already I       [na] nako
      but not yet I       pero wala [pa] nako
      able to pay       (ma)bayr(i)
      my rent       [ang] ako(ng) abangan
      for house       [sa] balay
      for month of October       [sa] bulan [sa] Oktubre
               
    Why? A:   Ngano man?
      why [tell me]       ngano [man]
               
    Because if I pay it now I won’t have any money later for shop­ping when I go to Cebu. B:   Kay kung bayran nako karon wala na unya akoy kwartang ipamalit ig­-adto nako sa Cebu.
      because if       kay kung
      pay I now       bayr(an) nako karon
      none already later       wala [na] unya
      I money       ako(y) kwarta(ng)
      to buy       (ipa)malit
      when go I       (ig-)adto nako
      to Cebu       [sa] Cebu
III. RELATED UTTERANCES
    

Don’t tell me!

Syaro sad!
   

I don’t believe you.

Di ko mutuo.
   

It’s true.

Bitaw.
   

Nothing in particular.

Bisag unsa lang.
   

If it strikes my fancy.

Basta magustohan nako.
   

All right then, it’s up to you.

O hala, naa ra na nimo.
473
IV.   VOCABULARY LIST
         
         borda

embroider; embroidery

      madre

nun, female religious (mother, sister)

      punda

pillow case

      samok

messy, disturbed; trouble

      sumbong

tattle, tale-bear, report

V.   DRILLS
A.   Repetition:
     
   

Mabordahan sa madre ang punda karong Martes.

   

Nabordahan sa madre ang punda niadtong Martes.

     
   

Mapintalan sa panday ang balay ugma sa buntag.

   

Napintalan sa panday ang balay kagahapon sa buntag.

     
   

Magustohan nimo ang among pyesta karong Hwebes.

   

Nagustohan nimo ang among pyesta niadtong Hwebes.

     
   

Maabangan ninyo ang kwarto unyang hapon.

   

Naabangan ninyo ang kwarto ganinang hapon.

     
   

Mahugasan sa binatonan ang mga plato.

   

Nahugasan sa binatonan ang mga plato.

     
   

Mahunahunaan niya ang pag-anhi.

   

Nahunahunaan niya ang pag-anhi.

     
   

Mahinumduman namo ang imong retrato.

   

Nahinumduman namo ang imong retrato.

     
   

Malimpyohan ni Ramon ang kwarto.

   

Nalimpyohan ni Ramon ang kwarto.

     
   

Malabhan sa labandera ang mga karsones.

   

Nalabhan sa labandera ang mga karsones.

     
   

Mabayran sa dalaga ang iyang utang.

   

Nabayran sa dalaga ang iyang utang.

     
   

Masabtan sa mga eskwela ang leksyon.

   

Nasabtan sa mga eskwela ang leksyon.

     
   

Mahibaloan sa mga PCT ang tinuod.

   

Nahibaloan sa mga PCT ang tinuod.

     
   

Makit-an sa mga tawo ang karosa.

   

Nakit-an sa mga tawo ang karosa.

                                  . . . .
   

Madaganan nato ang bag-ong “airport” sa Mactan karon.

   

Nadaganan nato ang bag-ong “airport” sa Mactan kagahapon.

     
   

Matulgan sa mga bata ang bag-ong katre.

   

Natulgan sa mga bata ang bag-ong katre.

     
   

Malangyan sa mga bisita ang bag-ong “swimming pool” ni Aznar.

   

Nalangyan sa mga bisita ang bag-ong “swimming pool” ni Aznar.

     
474
B.   Conversion:
1a.  

Mabordahan sa madre ang punda karong Martes.

   

Mabordahan ba sa madre ang punda karong Martes?

     
b.  

Nabordahan sa madre ang punda niadtong Martes.

   

Nabordahan ba sa madre ang punda niadtong Martes?

     
2a.  

Mapintalan sa panday ang balay ugma sa buntag.

   

Mapintalan ba sa panday ang balay ugma sa buntag?

     
b.  

Napintalan sa panday ang balay kagahapon sa buntag.

   

Napintalan ba sa panday ang balay kagahapon sa buntag?

     
3a.  

Magustohan nimo ang among pyesta karong Hwebes.

   

Magustohan ba nimo ang among pyesta karong Hwebes? 475

     
b.  

Nagustohan nimo ang among pyesta niadtong Hwebes.

   

Nagustohan ba nimo ang among pyesta niadtong Hwebes?

     
4a.  

Maabangan ninyo ang kwarto unyang hapon.

   

Maabangan ba ninyo ang kwarto unyang hapon?

     
b.  

Naabangan ninyo ang kwarto ganinang hapon.

   

Naabangan ba ninyo ang kwarto ganinang hapon?

     
5a.  

Mahugasan sa binatonan ang mga plato.

   

Mahugasan ba sa bintonan ang mga plato?

     
b.  

Nahugasan sa binatonan ang mga plato.

   

Nahugasan ba sa binatonan ang mga plato?

     
6a.  

Mahunahunaan niya ang pag-anhi.

   

Mahunahunaan ba niya ang pag-anhi?

     
b.  

Nahunahunaan niya ang pag-anhi.

   

Nahunahunaan ba niya ang pag-anhi?

     
7a.  

Mahinumduman namo ang imong retrato.

   

Mahinumduman ba namo ang imong retrato?

     
b.  

Nahinumduman namo ang imong retrato.

   

Nahinumduman ba namo ang imong retrato?

     
8a.  

Malimpyohan ni Ramon ang kwarto.

   

Malimpyohan ba ni Ramon ang kwarto?

     
b.  

Nalimpyohan ni Ramon ang kwarto.

   

Nalimpyohan ba ni Ramon ang kwarto?

     
9a.  

Malabhan sa labandera ang mga karsones.

   

Malabhan ba sa labandera ang mga karsones?

     
b.  

Nalabhan sa labandera ang mga karsones.

   

Nalabhan ba sa labandera ang mga karsones?

     
10a.  

Mabayran sa dalaga ang iyang utang.

   

Mabayran ba sa dalaga ang iyang utang?

     
b.  

Nabayran sa dalaga ang iyang utang.

   

Nabayran ba sa dalaga ang iyang utang?

     
11a.  

Masabtan sa mga eskwela ang leksyon.

   

Masabtan ba sa mga eskwela ang leksyon?

     
b.  

Nasabtan sa mga eskwela ang leksyon.

   

Nasabtan ba sa mga eskwela ang leksyon? 476

     
12a.  

Mahibaloan sa mga PCT ang tinuod.

   

Mahibaloan ba sa mga PCT ang tinuod?

     
b.  

Nahibaloan sa mga PCT ang tinuod.

   

Nahibaloan ba sa mga PCT ang tinuod?

     
13a.  

Makit-an sa mga tawo ang karosa.

   

Makit-an ba sa mga tawo ang karosa?

     
b.  

Nakit-an sa mga tawo ang karosa.

   

Nakit-an ba sa mga tawo ang karosa?

     
14a.  

Madaganan nato ang bag-ong “airport” sa Mactan karon.

   

Madaganan ba nato ang bag-ong “airport” sa Mactan karon?

     
b.  

Nadaganan nato ang bag-ong “airport” sa Mactan kagahapon.

   

Nadaganan ba nato ang bag-ong “airport” sa Mactan kagahapon?

     
15a.  

Matulgan sa mga bata ang bag-ang katre.

   

Matulgan ba sa mga bata ang bag-ong katre?

     
b.  

Natulgan sa mga bata ang bag-ong katre.

   

Natulgan ba sa mga bata ang bag-ong katre?

     
16a.  

Malangyan sa mga bisita ang bag-ong “swimming pool” ni Aznar.

   

Malangyan ba sa mga bisita ang bag-ong “swimming pool” ni Aznar?

     
b.  

Nalangyan sa mga bisita ang bag-ong “swimming pool” ni Aznar.

   

Nalangyan ba sa mga bisita ang bag-ong “swimming pool” ni Aznar?

     
17a.  

Masakyan nato ang dyip ugma.

   

Masakyan ba nato ang dyip ugma?

     
b.  

Nasakyan nato ang dyip kagahapon.

   

Nasakyan ba nato ang dyip kagahapon?

     
18a.  

Malingkoran nila ang bangko sa Lunes.

   

Malingkoran ba nila ang bangko sa Lunes?

     
b.  

Nalingkoran nila ang bangko niadtong Lunes.

   

Nalingkoran ba nila ang bangko niadtong Lunes?

477
C.   Repetition: Short responses to (B)
       
1a.  

Mabordahan ba sa madre

ang punda karong Martes?

   

Oo, mabordahan niya.

Dili, dili niya mabordahan.

   

 

 

b.  

Nabordahan ba sa madre

ang punda niadtong Martes?

   

Oo, nabordahan niya.

Wala, wala niya mabordahi.

   

 

 

2a.  

Oo, mapintalan niya.

Dili, dili niya mapintalan.

b.  

Oo, napintalan niya.

Wala, wala niya mapintali.

   

 

 

3a.  

Oo, magustohan nako.

Dili, dili nako magustohan.

b.  

Oo, nagustohan nako.

Wala, wala nako magustohi.

   

 

 

4a.  

Oo, maabangan namo.

Dili, dili namo maabangan.

b.  

Oo, naabangan namo.

Wala, wala namo maabangi.

   

 

 

5a.  

Oo, mahugasan niya.

Dili, dili niya mahugasan.

b.  

Oo, nahugasan niya.

Wala, wala niya mahugasi.

   

 

 

6a.  

Oo, mahunahunaan niya.

Dili, dili niya mahunahunaan.

b.  

Oo, nahunahunaan niya.

Wala, wala niya mahunahunai.

       
7a.  

Oo, mahinumduman ninyo.

Dili, dili ninyo mahinum­duman.

b.  

Oo, nahinumduman ninyo.

Wala, wala ninyo mahinum­dumi.

       
8a.  

Oo, malimpyohan niya.

Dili, dili niya malimpyohan.

b.  

Oo, nalimpyohan niya.

Wala, wala niya malimpyohi.

   

 

 

9a.  

Oo, malabhan niya.

Dili, dili niya malabhan.

b.  

Oo, nalabhan niya.

Wala, wala niya malabhi.

   

 

 

10a.  

Oo, mabayran niya.

Dili, dili niya mabayran.

b.  

Oo, nabayran niya.

Wala, wala niya mabayri.

   

 

 

11a.  

Oo, masabtan nila.

Dili, dili nila masabtan.

b.  

Oo, nasabtan nila.

Wala, wala nila masabti.

   

 

 

12a.  

Oo, mahibaloan nila.

Dili, dili nila mahibaloan.

b.  

Oo, nahibaloan nila.

Wala, wala nila mahibaloi.

   

 

 

13a.  

Oo, makit-an nila.

Dili, dili nila makit-an.

b.  

Oo, nakit-an nila.

Wala, wala nila makit-i.

   

 

 

14a.  

Oo, madaganan nato.

Dili, dili nato madaganan.

b.  

Oo, nadaganan nato.

Wala, wala nato madagani. 478

       
15a.  

Oo, matulgan nila.

Dili, dili nila matulgan.

b.  

Oo, natulgan nila.

Wala, wala nila matulgi.

   

 

 

16a.  

Oo, malangyan nila.

Dili, dili nila malangyan.

b.  

Oo, nalangyan nila.

Wala, wala nila malangyi.

   

 

 

17a.  

Oo, masakyan nato.

Dili, dili nato masakyan.

b.  

Oo, nasakyan nato.

Wala, wala nato masakyi.

   

 

 

18a.  

Oo, malingkoran nila.

Dili, dili nila malingkoran.

b.  

Oo, nalingkoran nila.

Wala, wala nila malingkori.

D. Substitution: Movable Slot
     
1.     Malabhan ni Jose ang iyang karsones.
    ______________________ panyo.
    ______ sa maestro ______________.
    __________________ilang  ______ .
     
2.   Mapintalan nila ang lamesa.
    __________ ni Iyo _________.
    Mabuhatan _______________.
    ___________________ payag.
    Maabangan ______________.
     
3.   Mahinumduman sa mga kantora ang daygon.
    __________            nila            __________.
    __________  ni Petra                __________.
    __________ sa mga estudyante __________.
    _______________________________ sulat.
     
4.   Nadaganan niya ang tugkaran.
    _________ ni Pedro ________.
    Nalakawan _______________.
    __________________bukid.
    __________sa bata _______.
    Nakit-an _______________ .
     
5.   Nagustohan niya ang salida.
    __________ namo __________.
    __________ ni Gorio __________.
    ______________________programa.
    ___________________si Pedro.
    Nasayawan namo___________. 479
     
6.   Nabayran ni Jose ug ni Juan ang kwarto.
    ______________________________ bapor.
    Naabangan __________________________.
    _________                nila             _________.
    Nasakyan ___________________________.
E.   Conversion:
     
1a.  

Mabordahan sa madre ang punda karong Martes.

   

Dili mabordahan sa madre ang punda karong Martes.

     
b.  

Nabordahan sa madre ang punda niadtong Martes.

   

Wala mabordahi sa madre ang punda niadtong Martes.

     
2a.  

Dili mapintalan sa panday ang balay ugma sa buntag.

b.  

Wala mapintali __________________ kagahapon ________.

     
3a.  

Dili nimo magustohan ang among pyesta karong Hwebes

b.  

Wala ____ magustohi ________________ niadtong ____.

     
4a.  

Dili ninyo naabangan ang kwarto unyang hapon.

b.  

Wala _____ maabangi __________ ganinang _____.

     
5a.  

Dili mahugasan sa binatonan ang mga plato.

b.  

Wala mahugasi _________________________.

     
6a.  

Dili niya mahunahunaan ang pag-anhi.

b.  

Wala ____ mahunahunai ____________.

     
7a.  

Dili namo mahinumduman ang imong retrato.

b.  

Wala ____ mahinumdumi _________________.

     
8a.  

Dili malimpyohan ni Ramon ang kwarto.

b.  

Wala malimpyohi __________________.

     
9a.  

Dili malabhan sa labandera ang mga karsones.

b.  

Wala malabhi ____________________________.

     
10a.  

Dili mabayran sa dalaga ang iyang utang.

b.  

Wala mabayri ________________________.

     
11a.  

Dili masabtan sa mga eskwela ang leksyon.

b.  

Wala masabti 480

     
12a.  

Dili mahibaloan sa mga PCT ang tinuod.

b.  

Wala mahibaloi ____________________.

     
13a.  

Dili makit-an sa mga tawo ang karosa.

b.  

Wala makit-i _____________________.

     
14a.  

Dili nato madaganan ang bag-ong “airport” sa Mactan karon.

b.  

Wala ____ madagani ______________________________ kagahapon.

     
15a.  

Dili matulgan sa mga bata ang bag-ong katre.

b.  

Wala matulgi ____________________________.

     
16a.  

Dili malangyan sa mga bisita ang bag-ong “swimming pool” ni Aznar.

b.  

Wala malangyi _______________________________________.

     
17a.  

Dili nato masakyan ang dyip ugma.

b.  

Wala ____ masakyi ________ kagahapon.

     
18a.  

Dili nila malingkoran ang bangko sa Lunes.

b.  

Wala ____ malingkori __________ niadtong

F.   Conversion:
1a.  

Dili mabordahan sa madre ang punda karong Martes.

   

Dili ba mabordahan sa madre ang punda karong Martes?

     
b.  

Wala mabordahi sa madre ang punda niadtong Martes.

   

Wala ba mabordahi sa madre ang punda niadtong Martes?

     
2a.  

Dili ba mapintalan sa panday ang balay ugma sa buntag?

b.  

Wala mapintali __________________ kagahapon _____________.

     
3a.  

Dili ba nimo magustohan ang among pyesta karong Hwebes?

b.  

Wala _______ magustohi ______________ niadtong ________?

     
4a.  

Dili ba ninyo maabangan ang kwarto unyang hapon?

b.  

Wala ________ maabangi __________ ganinang _____? 481

     
5a.  

Dili ba mahugasan sa binatonan ang mga plato?

b.  

Wala __ mahugasi _________________________?

     
6a.  

Dili ba niya mahunahunaan ang pag-anhi?

b.  

Wala _______ mahunahunai ____________?

     
7a.  

Dili ba namo mahinumdunan ang imong retrato?

b.  

Wala _______ mahinumdumi ________________?

     
8a.  

Dili ba malimpyohan ni Ramon ang kwarto?

b.  

Wala __ malimpyohi __________________?

     
9a.  

Dili ba malabhan sa labandera ang mga karsones?

b.  

Wala __ malabhi ____________________________?

     
10a.  

Dili ba mabayran sa dalaga ang iyang utang?

b.  

Wala __ mabayri ________________________?

     
11a.  

Dili ba masabtan sa mga eskwela ang leksyon?

b.  

Wala __ masabti _________________________?

     
12a.  

Dili ba mahibaloan sa mga PCT ang tinuod?

b.  

Wala __ mahibaloi ____________________?

     
13a.  

Dili ba makit-an sa mga tawo ang karosa?

b.  

Wala __ makit-i _____________________?

     
14a.  

Dili ba nato madaganan ang bag-ong “airport” sa Mactan karon?

b.  

Wala _______ madagani _____________________________ kagahapon?

     
15a.  

Dili ba matulgan sa mga bata ang bag-ong katre?

b.  

Wala __ matulgi ____________________________?

     
16a.  

Dili ba malangyan sa mga bisita ang bag-ong “swimming pool” ni Aznar?

b.  

Wala __ malangyi ________________________?

     
17a.  

Dili ba nato masakyan ang dyip ugma?

b.  

Wala _______ masakyi ________ kagahapon?

     
18a.  

Dili ba nila malingkoran ang bangko sa Lunes?

b.  

Wala _______ malingkori __________ niadtong Lunes?

482
G. Expansion:
                   
1. Nag-ingon.
  __________ siya.          
  ______________________ nga mabordahan.    
     makaborda.    
  ________________________________________ sa inahan niya.
                ang
  __________________________________________________
    ang sinina.            
    sa            
  __________________________________________________
    __________ ugma.        
2.   Niingon.
    _____ si Rosita.          
    __________________________ nako.        
    _______________________________ nga mapintalan.    
               makapintal.    
    ________________________________________________ sa panday.
                  ang
    _____________________________________________________________
      ang balay.            
      sa            
    _____________________________________________________________
      ________ karong Martes.          
3.   Giingnan.
    ________ sila.              
    _____________ ni Bebing.            
    __________________________ nga nadaganan.    
              nakadagan.    
    ________________________________________________ nato.  
                       kita.  
    ________________________________________________ ang
                      sa
      bag-ong “airport”.
    _____________________________________________________
      ________________ sa Mactan.          
    _____________________________________________________
      _________________________     kagahapon. 483    
                       
4.   Ingnan.
    ______ siya.            
    ___________ namo.          
    ________________________ nga magustohan.      
      makagusto.      
    ____________________________________ nimo.    
      ka.    
    ________________________________________ ang among
       pyesta.             sa
    ________________________________________________________
      ________ karong Hwebes.
5.   Nagsulti.
    ________ ang tag-iya.        
    ___________________ nga naabangan.    
            nakabayad.    
    _________________________________________ ninyo.  
      kamo.  
    _____________________________________________ ang
                sa
      kwarto.          
    ________________________________________________________
      ______ ganinang hapon.        
                 
6.   Nisulti.
    _______ ang agawon.        
    _____________________ nga nahugasan.    
          nakahugas.    
    _______________________________________ sa binatonan.
              ang
    _______________________________________________________
      ang mga plato.        
      sa        
7.   Gisultihan.
    __________ kami.        
    _________________________ ni Paterno.      
    ________________________________ nga nahunahunaan.  
              nakahunahuna.  
    _______________________________________________ niya.
                  siya.
    ____________________________________________________
      ang pag-anhi.          
      sa         484
8.   Sultihan.
    __________ kamo.            
    ______________ nila.          
    __________________ nga nalimpyohan.      
            nakalimpyo.      
    __________________________________ ni Ramon.  
                si  
    __________________________________________ ang
                    sa
      kwarto.              
H.   Comprehension:  
     
    Gikapoy kaayo si Mister gikan sa klase niya sa Universidad sa San Carlos. Nakit-an niya ang iyang katre nga samok kaayo kay natulgan sa mga bata. Gipangita niya ang mga bag-ong karsones nga gipalit ni Misis para kaniya. Wala niya makit-i kay nalab­han diay sa labandera. Nahibaloan niya kini kay nisumbong man si Dodoy, ang kamanghurang anak niya. Nasuko kaayo siya niining hitaboa.
       
    Naunsa si Mister? Gikapoy kaayo.
    Diin siya gikan? Sa klase niya.
    Unsang klaseha? Sa Universidad sa San Carlos.
    Unsay nakit-an niya? Ang iyang katre.
    Nga unsa? Nga samok kaayo.
    Ngano man? Kay natulgan sa mga bata.
    Unsay iyang gihimo? Gipangita niya.
    Ang unsa? Ang mga bag-ong karsones.
    Nga unsa? Nga gipalit.
    Ni kinsa? Ni Misis.
    Para ni kinsa? Para kaniya.
    Nakit-an ba niya? Wala niya makit-i.
    Ngano man? Kay nalabhan diay.
    Ni kinsa? Sa labandera.
   

Nahibaloan ba niya kini?

Oo, nahibaloan niya kini.
   

Giunsa niya paghi­balo?

Nisumbong man si Dodoy.
    Kinsa si Dodoy? Ang kamanghurang anak niya.
    Naunsa siya? Nasuko.
    Unsang kasukoa? Nasuko kaayo.
    Sa unsa? Niining hitaboa.
485
V. LEXICAL/GRAMMAR NOTES
       
  unsa - Unsa is used here to mean ‘how’
           unsaon …? (Non-Factual, Goal)
        giunsa …? (Factual, Goal)
        unsang kasukoa? How angry?’
                  
  Verb:     (ma- -an/-han) class
    Focus:   Goal, Locative
    Mood:   Non-Factual (ma- -an/-han)
        Factual (na--an/-han)
        Afactual (ma- -i/-hi)
    Aspect:   Aptative    
1.   The (ma- -an/-han) class is in the passive goal focus construction and corresponds to the (ma-) class, active goal focus construction (cf. Lesson 40).
    These two goal-focus aptative verb classes differ, however, in that certain verb bases take only one or the other affix.
         
2.   Both Goal and Locative focus constructions in the aptative aspect use the same verbal affixes of the (ma--an/-han) class.
    In the Goal focus construction, the topic of the sentence is the receiver or object of the action,
    e.g.   Mapintalan nila ang lamesa.
        Nalabhan sa labandera ang karsones.
    In the Locative focus construction, the topic is the place in which a certain action is done, e.g.
        Matulgan sa mga bata ang bag-ong katre.
        Nalangyan sa mga bisita ang “swimming pool”.
         
3.   Negation is expressed by:
    a)   dili for the Non-factual mood
    b)   wala for the Factual mood
         
    In the Goal and Locative Focus constructions in this lesson, wala is used with the Afactual mood to express past or continuing action, e.g.
         
        Wala nila magustohi ang among pyesta gahapon. Wala malabhi sa labandera ang mga karsones.

Next Chapter

LESSON 42

Additional Information

ISBN
9780824879761
MARC Record
OCLC
1053885891
Launched on MUSE
2018-09-19
Language
English
Open Access
Yes
Creative Commons
CC-BY-NC-SA
Back To Top

This website uses cookies to ensure you get the best experience on our website. Without cookies your experience may not be seamless.