publisher colophon
357

LESSON 32

         Structural Content:

Verb: Stative Forms
Affixes:    (gi-)
                 (gi--an/han)
Negation: Wala + (-a/ha)
                Wala + (-i/hi)

Setting:    Ricardo and another PCV are talking about the cold weather that is causing colds and headaches.    Nagsultihanay si Ricardo ug ang laing PCV bahin sa tugnawng tyempo nga makapasip-on ug makapa-labad sa ulo.
I.    DIALOGUE
    Ricardo, are you tired?    A:    Ricardo, gikapoy ka ba?
    Yes, very tired.   B:   Oo, gikapoy kaayo.
    Why?   A:   Kay ngano man?
    Because I have a head­ache and to top it off I have a cold, too. And you, do you have a cold?   B:  

Kay gilabdan ako sa akong ulo ug gisip-on pa gyud.

Ikaw, wala ka ba sip-ona?

    Thank God, I don’t. I was really cold in Waimea last night but luckily I had a sweat­er. Go to bed early tonight.   A:   Kalooy sa Diyos, wala ko sip-ona. Gitugnaw kaayo ko kagabii sa Waimea, apan maayo gani aduna akoy “sweater”. Katulog ug sayo karong gabii.
    Yes.   B:   Oo.
     
II.   DIALOGUE BREAKDOWN
    Ricardo, are you tired?   A:   Ricardo, gikapoy ka ba?
       tired you          (gi) kapoy ka [ba]358
    Yes, very tired.   B:   Oo, gikapoy kaayo.
      yes         oo
      tired very         (gi) kapoy kaayo
    Why?   A:   Kay ngano man?
      because why         kay ngano
      [tell me]         [man]
    Because I have a headache and to top it off I have a cold, too. And you, do you have a cold?   B.  

Kay gilabdan ako sa akong ug gisip-on pa gyud.

Ikaw, wala ka ba sip-ona?

      because ache I         kay (gi) labd (an) ako
      in my head         [sa] ako (ng) ulo
      and have a cold         ug (gi) sip-on
      [still] [really]         [pa] [gyud]
      you don’t have you         ikaw wala ka [ba]
      cold         sip-on (a)
    Thank God, I don’t. I was really cold in Waimea last night but luckily I had a sweat­er. Go to bed early tonight.   A:   Kalooy sa Diyos, wala ko sip-ona. Gitugnaw kaayo ko kagabii sa Waimea, apan maayo gani aduna akoy “sweater”. Katulog ug sayo karong gabii.
      pity of God         kalooy [sa] Diyos
      don’t have I cold         wala ko sip-on (a)
      was cold very I         (gi) tugnaw kaayo ko
      last night in Waimea         kagabii [sa] Waimea
      however good [as it were]         apan maayo [gani]
      have I sweater         aduna ako (y) “sweater”
      sleep early         (ka) tulog [ug] sayo
      this evening        

karon (g) gabii

    Yes.   B.   Oo.
III. VOCABULARY LIST:
       ayo be good, make right, fix, repair
    kabukiran mountains
    kalooy pity, charity
    kinabuhi life
    kitid narrow
    dayareya diarrhea
    Diyos God359
    gubat war, battle
    halang peppery hot
    hilanat fever, temperature
    labad headache, ache/pain in head
    limos alm
       makililimos    beggar
    menos less; decrease, lessen, deduct
    pobre poor, impoverished
    sakit pain, ache, hurt; painful
    sip-on a cold
    trangkaso flu
    tyempo time, season, weather
    ulo head
IV.      DRILLS  
A.   Repetition:  
1.   Gigutom ako. Wala ako gutoma.
    Giuhaw ako. Wala ako uhawa.
    Gikapoy ka. Wala ka kapoya.
    Gitugnaw ka. Wala ka tugnawa.
    Gisip-on siya. Wala siya sip-ona.
    Gi-“schistosomiasis” siya. Wala siya “schistosomiasis”-a.
    Gi-“rabbies” kami. Wala kami “rabbies”-a.
    Gi-“smallpox” kami. Wala kami “smallpox”-a.
    Gi-“sinusitis” kita. Wala kita “sinusitis”-a.
    Gi-“typhoid fever” kita. Wala kita “typhoid fever”-a.
    Gidayareya kamo. Wala kamo dayareyaha.
    Gibuti kamo. Wala kamo butiha.
    Gi-“dengue fever” sila. Wala sila “dengue fever”-a.
    Gimalarya sila. Wala sila malaryaha.
    Gitrangkaso ang bata. Wala trangkasoha ang bata.
    Gi-“cholera” ang mga eskwela. Wala “cholera”-ha ang mga eskwela.
2.    init Giinitan ang PCV. Wala initi ang PCV.
    sakit Gisakitan ang mga PCT. Wala sakiti ang mga PCT.
    menos Gimenosan ang dalaga. Wala menosi ang dala­ga.
    dyutay Gidyutayan ang mga lalake. Wala dyutayi ang mga lalake.360
    ayo Giayohan ang maestra. Wala ayohi ang maestra.
    buotan Gibuotanan ang mga maestro. Wala buotani ang mga maestro.
    nindot Ginindotan ang inahan. Wala nindoti ang ina­han.
    tambok Gitambokan ang mga amahan. Wala tamboki ang mga amahan.
    daut Gidautan ang tindera. Wala dauti ang tinde­ra.
    puti Giputian ang mga doktor. Wala putii ang mga doktor.
    dato Gidatoan ang doktora. Wala datoi ang dokto­ra.
    itum Giituman ang Amerikano. Wala itumi ang Ameri­kano.
    parat Giparatan ang mga Amerikana. Wala parati ang mga Amerikana.
    pait Gipaitan ang direktor. Wala paiti ang direk­tor.
    tam-is Gitam-isan ang mga “coordinator”. Wala tam-isi ang mga “coordinator”.
    aslum Giasluman ang abogada. Wala aslumi ang abo­gada.
    halang Gihalangan ang mga abogado. Wala halangi ang mga abogado.
         
3.   labad Gilabdan si Ricar­do sa ulo. Wala labdi si Ricardo sa ulo.
    hilanat Gihalantan si Ricarda kagabii. Wala hilanti si Ricarda kagabii.
    gamay Gigamyan si Jaime sa balay. Wala gamyi si Jaime sa balay.
    dako Gidak-an si Susana sa eskwelahan. Wala dak-i si Susana sa eskwelahan.
    taas Gitas-an si Rogelio sa leksyon. Wala tas-i si Rogelio sa leksyon.
    mubo Gimub-an si Vida sa programa. Wala mub-i si Vida sa programa.
    lapad Gilapdan si Doming sa dalan. Wala lapdi si Doming sa dalan.
    mabaw Gimabwan si Doding sa dagat. Wala mabwi si Doding sa dagat.
    lalom Gilawman si Gining Ramos sa dagat. Wala lawmi si Gining Ramos sa dagat.
    layo Gilay-an si Ginang Tolentino sa Kohala. Wala lay-i si Ginang Tolentino sa Kohala.361
    duol Gidul-an si Ginoo Santos sa Waikiki. Wala dul-i si Ginoo Santos sa Waikiki.
    kitid Gikitiran kini sa panapton. Wala kini kitiri sa panapton.
    ngil-ad Gingil-aran kini sa estudyante. Wala kini ngil-ari sa estudyante.
    gwapa Gigwapahan kana sa modista. Wala kana gwapahi sa modista.
    gwapo Gigwapohan kana sa drayber. Wala kana gwapohi sa drayber.
    pobre Gipobrehan kadto sa mag-uuma. Wala kadto pobrehi sa mag-uuma.
4.   Gigutom ba ako? Wala ba ako gutoma?
  Giuhaw ba ako? Wala ba ako uhawa?
  Gikapoy ka ba? Wala ka ba kapoya?
  Gitugnaw ka ba? Wala ka ba tugnawa?
  Gisip-on ba siya? Wala ba siya sip-ona?
  Gi-“schistosomiasis” ba siya? Wala ba siya “schistosomia­sis”-a?
  Gi-“rabbies” ba kami? Wala ba kami “rabbies”-a?
  Gi-“smallpox” ba kami? Wala ba kami “smallpox”-a?
  Gi-“typhoid fever” ba kita? Wala ba kita “typhoid fever”-a?
  Gidayareya ba kamo? Wala ba kamo dayareyaha?
  Gibuti ba kamo? Wala ba kamo butiha?
  Gi-“dengue fever” ba sila? Wala ba sila “dengue fever”-a?
  Gimalarya ba sila? Wala ba sila malaryaha?
  Gitrangkaso ba ang bata? Wala ba trangkasoha ang bata?
  Gi-“cholera” ba ang mga eskwela? Wala ba “cholera”-ha ang mga eskwela?
  Giinitan ba ang PCV? Wala ba initi ang PCV?
  Gisakitan ba ang mga PCT? Wala ba sakiti ang mga PCT?
  Gimenosan ba ang dalaga? Wala ba menosi ang dalaga?
  Gidyutayan ba ang mga lalake? Wala ba dyutayi ang mga lalake?
  Giayohan ba ang maestra? Wala ba ayohi ang maestra?
  Gibuotanan ba ang mga maestro? Wala ba buotani ang mga maestro?
  Ginindotan ba ang inahan? Wala ba nindoti ang inahan?
  Gitambokan ba ang mga amahan? Wala ba tamboki ang mga amahan?362
  Gidautan ba ang tindera? Wala ba dauti ang tindera?
  Giputian ba ang mga doktor? Wala ba putii ang mga doktor?
  Gidatoan ba ang doktora? Wala ba datoi ang doktora?
  Giituman ba ang Amerikano? Wala ba itumi ang Amerikano?
  Giparatan ba ang mga Amerikana? Wala ba parati ang mga Amerikana?
  Gipaitan ba ang direktor? Wala ba paiti ang direktor?
  Gitam-isan ba ang mga “coordinator”? Wala ba tam-isi ang mga “coordinator”?
  Giasluman ba ang abogada? Wala ba aslumi ang abogada?
  Gihalangan ba ang abogado? Wala ba halangi ang mga abogado?
  Gilabdan ba si Ricardo sa ulo? Wala ba labdi si Ricardo sa ulo?
  Gihalantan ba si Ricarda kagabii? Wala ba hilanti si Ricarda kagabii?
  Gigamyan ba si Jaime sa balay? Wala ba gamyi si Jaime sa balay?
  Gidak-an ba si Susana sa eskwelahan? Wala ba dak-i si Susana sa eskwelahan?
  Gitas-an ba si Rogelio sa leksyon? Wala ba tas-i si Rogelio sa leksyon?
  Gimub-an ba si Vida sa programs? Wala ba mub-i si Vida sa programs?
  Gilapdan ba si Doming sa dalan? Wala ba lapdi si Doming sa dalan?
  Gimabwan ba si Doding sa dagat? Wala ba mabwi si Doding sa dagat?
  Gilawman ba si Gining Ramos sa dagat? Wala ba lawmi si Gining Ramos sa dagat?
  Gilay-an ba si Ginang Tolentino sa Kohala? Wala ba lay-i si Ginang Tolentino sa Kohala?
  Gidul-an ba si Ginoo Santos sa Waikiki? Wala ba dul-i si Ginoo Santos sa Waikiki?
  Gikitiran ba kini sa panapton? Wala ba kini kitiri sa panapton?
  Gingil-aran ba kini sa estudyante? Wala ba kini ngil-ari sa estudyante?
  Gigwapahan ba kana sa modista? Wala ba kana gwapahi sa modista?363
  Gigwapohan ba kana sa drayber? Wala ba kana gwapohi sa drayber?
  Gipobrehan ba kadto sa mag-uuma? Wala ba kadto pobrehi sa mag-uuma?
B.     Substitution: Movable Slot
1.    Gigutom sila kagabii sa Kona.
    Giuhaw ____________________.
    _______ kami_______________.
    ___________ gahapon________.
    __________________ sa opisina.
    Gisip-on____________________.
     
2.   Giinitan ang maestra sa kwarto sa niaging adlaw.
    __________ eskwela _____________________.
    Giayohan ______________________________.
    __________________ programa ____________.
    ________________________________ semana.
    Ginindotan _____________________________.
     
3.   Gigamyan si Jose sa lamesa sa niaging Sabado.
    ______________ siya ___________________.
    ________________________________ Lunes.
    Gidak-an ______________________________.
    _______ sila si Ana ______________________.
    Gilapdan_______________________________.
     
4.   Gidatoan kami si Lita sa mga mag-uuma sa unang panahon.
    ____________________________________ karon.
    Gingil-aran________________________________.
    ________ kamo si Lita_______________________.
    ___________________ sa mga makililimos________.
    Gimenosan__________________________________.
     
C.   Expansion:
1.   Gisakitan
    _______ ang bata.
    ______________ sa ulo.
    ___________________ niya.
    _______________________ kagabii.364
     
2.   Gihilantan
    ________ ang eskwela.
    ___________ mga _______.
    ______________________ sa primer grado.
    ___________________________________ sa Santa Fe.
    _____________________________________________ niadtong Hulyo.
     
3.   Gimalarya
    ________ ang sundalo.
    ____________ mga _____.
    _____________________ ni General Lim.
    _________________________________ sa kala­sangan.
    ______________________________________________sa Mindanao.
    ________________________________________________________ sa niaging gubat.
     
4.   Gigwapahan
    __________ ang PCV.
    _____________ mga ____.
    _____________________ sa Cotabato.
    _______________________________ sa mga Negrito.
    ___________________________________________ sa kabukiran.
    ______________________________________________________ sa Mindanao.
D.    Question and Answer:
1.  

Gikapoy ang mga eskwela ni Mr. Prator sa ilang leksyon ganinang buntag.

    Naunsa ang mga eskwela? Gikapoy.
    Kinsay gikapoy? Ang mga eskwela.
    Kinsang mga eskwelaha? Ni Mr. Prator.
    Gikapoy sa unsa? Sa ilang leksyon.
    Kanus-a? Ganinang buntag.
       
2.  

Gitrangkaso ang mga anak ni Mrs. Manuel sa pagbakasyon nila sa Manila niadtong usa ka tuig.

   

Naunsa ang mga anak ni Mrs. Manuel?

Gitrangkaso.
    Kinsay gitrangkaso?

Ang mga anak ni Mrs. Manuel.

365
    Kinsang mga anak? Ni Mrs. Manuel.
    Diin sila trangkasoha? Sa Manila.
    Kanus-a?

Sa pagbakasyon nila niadtong usa ka tuig.

       
3.  

Gipaitan ang Amerikano sa kinabuhi sa baryo kay walay elektrisidad.

    Giunsahan ang Amerikano? Gipaitan.
    Kinsay gipaitan? Ang Amerikano.
    Sa unsa? Sa kinabuhi.
    Diin? Sa baryo.
    Kay ngano man? Kay walay elektrisidad.
       
4.  

Gitam-isan kita si Petra sa manggang hinog nga gikan sa Guadalupe nga gidala nila ni Jose.

    Giunsahan kita si Petra? Gitam-isan.
    Kinsay gitam-isan? Kita si Petra.’
    Sa unsa? Sa mangga.
    Nga unsa? Nga hinog.
    Diin gikan? Sa Guadalupe.
    Nga giunsa nila ni Jose? Gidala.
       
5.  

Gilay-an ang prinsipal nga taga Manila sa eskwelahan sa Lawis kay walay sakyanan.

    Giunsahan ang prinsipal? Gilay-an.
    Kinsay gilay-an? Ang prinsipal.
    Taga diin siya? Taga Manila.
    Unsay iyang gilay-an? Eskwelahan.
    Diing eskwelahana? Sa Lawis.
    Ngano man? Kay walay sakyanan.
V.   LEXICAL/GRAMMAR NOTES  
     Kalooy sa Diyos -    literally ‘God’s pity’ -a very common expression which means ‘with the help or grace of God’.
    apan maayo -   a phrase meaning ‘but it was good that’, ‘but luckily’, ‘however, fortunately’.
    gani -   implies a conditional statement, and means, roughly, ‘if it were…’ ‘as it were/was…’366
    Negrito -   primitive tribe with negroid features who live in the mountains; considered to have been the first wave of people to inhabit the Philippine archipelago.
      Verb: Stative Forms
  Stative verbs express a state of being, e.g. health, an emotion, an attitude, impression, feeling and the like.
  The Factual Mood of stative verbs is formed by the prefix (gi-) or the compound affix (gi--an/han) attached to a noun or adjective base, e.g.
        gigutom -   become hungry
    gikapoy -   get tired
    gisip-on -   have a cold
    gitas-an -   impressed with the height
    gimenosan -  

regard as less in stature, look down on

    gipaitan -   find (it) bitter
  The Negative of the (gi-) form is formed by using wala + the suffix (-a/ha) added to the base, e.g.
    gigutom -   wala gutoma
    gimalarya -   wala malaryaha
 

The negative equivalent of the compound affix is formed by wala + the suffix (-i/hi) added to the base, e.g.

    gitas-an -   wala tas-i
    gigwapohan -   wala gwapohi

Summary: Sentence Patterns

1. Predicate Topic Complement
Verb Noun/Pronoun N (Dir. Obj)
Gigutom [ang/si]-phrase  
Giayohan ako-class, 1st set sa leksyon.
Gilay-an kini-class, Dem.      bukid.367
2. Predicate Topic Predicate
Neg. Mkr. Pronoun Verb
Wala ako-class, 1st set

gutoma.

    ayohi.
  kini-class, Dem. lay-i.
a. Predicate   Topic Complement
Neg. Mkr. Verb Noun N (Object)
Wala gutoma [ang]-phrase  
  ayohi [si]-phrase  
  lay-i   sa Kohala.
3. Predicate   Topic
Verb Int. Mkr. N/Pronoun
Gigutom ba [ang/si]-phrase?
Giayohan   ako-class, 1st set
Gilay-an   kini-class, Dem.
4. Predicate Topic Predicate
Neg. Mkr. Int. Mkr. Pronoun Verb
Wala ba ako-class, 1st set gutoma?
    kini-class, Dem. ayohi?
      lay-i?
a. Predicate Topic
Neg. Mkr. Int. Mkr. Verb Noun
Wala ba gutoma [ang]-phrase?
    ayohi [si]-phrase
    lay-i  

Previous Chapter

LESSON 31

Additional Information

ISBN
9780824879761
MARC Record
OCLC
1053885891
Launched on MUSE
2018-09-19
Language
English
Open Access
Yes
Creative Commons
CC-BY-NC-SA
Back To Top

This website uses cookies to ensure you get the best experience on our website. Without cookies your experience may not be seamless.