In lieu of an abstract, here is a brief excerpt of the content:

50 _____________________________________ [1] (‫־‬1957) ‫אן‬ ַ‫פישמ‬ ֿ ‫דוד־אליהו‬ ‫אין‬ ‫שטודירט‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ער‬ ‫ו‬ ּ‫וו‬ ,‫ארק‬ ָ‫ניו־י‬ ‫אין‬ ‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫געבוירן‬ ‫איז‬ ‫אן‬ ַ‫פישמ‬ ֿ ‫דוד־אליהו‬ .‫אט‬ ַ‫אר‬ ָ‫אקט‬ ָ‫ד‬ ‫ײן‬ ַ‫ז‬ ‫אקומען‬ ַ‫ב‬ ‫ער‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אוניוועסיטעט‬ ‫ארדער‬ ַ‫ארוו‬ ַ‫ה‬ ‫פון‬ ֿ ;‫בה־אוניווערסיטעט‬ ֿ‫ישי‬ ‫פטלעכער‬ ֿ‫א‬ ַ‫וויסנש‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫סעריע‬ ‫ײער‬ ַ‫נ‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫אר‬ ָ‫אקט‬ ַ‫רעד‬ ‫דער‬ ‫געװען‬ ‫איז‬ ‫ער‬ ‫רוסישן‬ ‫אינעם‬ ,‫ײס־אוניווערסיטעט‬ ַ‫אנד‬ ַ‫בר‬ ‫אין‬ ‫געלערנט‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ער‬ .‫א־בלעטער‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫פט‬ ֿ‫ײטשרי‬ ַ‫צ‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫פון‬ ֿ ‫אר‬ ָ‫פעס‬ ֿ‫א‬ ָ‫פר‬ ּ ‫איז‬ ‫און‬ ,(‫אסקווע‬ ָ‫)מ‬ ‫מלוכה־אוניווערסיטעט‬ ‫אניסטישם‬ ַ‫הומ‬ ‫דעם‬ ‫פון‬ ֿ ‫אר‬ ָ‫דירעקט‬ ‫אויך‬ ‫װי‬ ,‫ארק‬ ָ‫ניו־י‬ ‫אין‬ ‫אר‬ ַ‫סעמינ‬ ‫אגישן‬ ָ‫אל‬ ָ‫טע‬ ‫ײדישן‬ ִ ‫אינעם‬ ‫געשיכטע‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫דער‬ ‫װעגן‬ ‫פובליקירט‬ ּ ‫און‬ ‫ארשט‬ ָ‫פ‬ ֿ ‫ער‬ .‫אסקווע‬ ָ‫מ‬ ‫אין‬ ''‫א‬ ַ‫איק‬ ַ‫יוד‬ ‫איעקט‬ ָ‫פר‬ ּ'' ‫ײטלעך‬ ַ‫ש‬ ‫פון‬ ֿ ‫גענומען‬ ‫װערט‬ ‫אױסצוג‬ ‫אזיקער‬ ָ‫ד‬ ‫דער‬ .‫פע‬ ּ‫א‬ ָ‫מיזרח־אײר‬ ‫אין‬ ‫געשיכטע‬ ‫פון‬ ֿ ‫קולטור־אוצרות‬ ‫די‬ ‫פון‬ ֿ ‫גורל‬ ‫דעם‬ ‫װעגן‬ ‫פיע‬ ֿ‫א‬ ַ‫אגר‬ ָ‫אנ‬ ָ‫מ‬ ‫א‬ ַ ,(1996) ‫ײער‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫פון‬ ֿ ‫ארויסגעריסן‬ ַ .‫װעלט־מלחמה‬ ‫צװײטער‬ ‫דער‬ ‫אך‬ ָ‫נ‬ ‫און‬ ‫בעת‬ ‫ליטע‬ ‫דער‬ ____________________________________________________________ editor ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אר‬ ָ‫אקט‬ ַ‫רעד‬ scholarly, scientific ‫פטלעך‬ ֿ‫א‬ ַ‫וויסנש‬ journal ‫־ן‬ ‫די‬ ,‫פט‬ ֿ‫ײטשרי‬ ַ‫צ‬ state ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫]מעלוכע‬ ‫מלוכה‬ seminary, seminar ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אר‬ ַ‫סעמינ‬ conduct research ‫ארשט‬ ָ‫פ‬ ֿ‫גע‬ ‫ארשן‬ ָ‫פ‬ ֿ excerpt ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אױסצוג‬ small wood scraps/twigs ‫־עך‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬ ,‫ײטל‬ ַ‫ש‬ rip/tear out ‫ארױסגעריסן‬ ַ ‫ײסן‬ ַ‫ארױסר‬ ַ monograph ‫־ס‬ ‫די‬ ,‫פיע‬ ֿ‫א‬ ַ‫אגר‬ ָ‫אנ‬ ָ‫מ‬ fate, destiny [‫אלעס‬ ָ‫]גױר‬ ‫־ות‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬/‫דער‬ ,[‫]גױרעל‬ ‫גורל‬ treasure [‫]אױצרעס‬ ‫־ות‬ ‫דער‬ ,[‫]אױצער‬ ‫אוצר‬ ____________________________________________________________ [3] ‫מוזיי‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫דער‬ – ‫מלחמה‬ ‫דער‬ ‫אך‬ ָ‫נ‬ ‫אין‬ ,1944 ‫יולי‬ ‫אין‬ ‫ווילנע‬ ‫קיין‬ ‫אומגעקערט‬ ‫זיך‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫און‬ ‫סוצקעווער‬ ‫פון‬ ֿ ‫מיטגלידער‬ ‫ווי‬ ‫אט‬ ָ‫שט‬ ‫די‬ ‫ײען‬ ַ‫פר‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫פן‬ ֿ‫אל‬ ָ‫געה‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫און‬ ,‫ארמיי‬ ַ ‫רויטער‬ ‫דער‬ ‫מיט‬ ‫איינעם‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫ײדן‬ ִ ‫ווילנער‬ ‫ב‬ ֿ‫ס'רו‬ .''‫''נקמה־נעמער‬ ‫אדע‬ ַ‫אנער־בריג‬ ַ‫ארטיז‬ ַ‫פ‬ ּ ‫ײדישער‬ ִ ‫דער‬ ‫זייערע‬ ‫פון‬ ֿ ‫אכן‬ ָ‫ארויסגעקר‬ ַ ‫ײנען‬ ַ ‫ז‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫און‬ ,‫מלחמה‬ ‫די‬ ‫איבערגעלעבט‬ ‫פי־נס‬ ּ‫על־‬ ‫וועגן‬ ‫געקלערט‬ ‫בעיקר‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ,‫אציע‬ ַ‫אקו‬ ַ‫עוו‬ ‫פון‬ ֿ ‫אומגעקערט‬ ‫זיך‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫אדער‬ ָ ‫אהעלטענישן‬ ַ‫ב‬ ‫מען‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫קינדער‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫די‬ ‫פנעמען‬ ּ‫א‬ ָ ‫און‬ ,‫ײנד‬ ַ‫פר‬ ֿ ‫און‬ ‫בים‬ ֿ‫קרו‬ ‫לעבן־געבליבענע‬ ‫אויסזוכן‬ ‫אויך‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫און‬ ‫סוצקעווער‬ ‫אבער‬ ָ .‫קריסטן‬ ‫ײ‬ ַ‫ב‬ ‫אזט‬ ָ‫איבערגעל‬ ‫אט‬ ַ‫געה‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫זיי‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫אוצרות‬ ‫און‬ ,‫אקומענטן‬ ָ‫ד‬ ,‫ביכער‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫די‬ ‫אבן‬ ָ‫אויסצוגר‬ ‫פלענער׃‬ ּ ‫אנדערע‬ ַ ‫אט‬ ַ‫געה‬ .‫אלטן‬ ַ‫אה‬ ַ‫ב‬ ‫אט‬ ַ‫געה‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫דער‬ ‫ײנלעכע׃‬ ַ‫פ‬ ּ ‫א‬ ַ ‫געווען‬ ‫איז‬ ‫אהעלטענישן‬ ַ‫ב‬ ‫די‬ ‫איבער‬ ‫עקסקורסיע‬ ‫ערשטע‬ ‫זייער‬ .‫אקע‬ ַ‫אט‬ ַ‫ארטילעריע־‬ ַ ‫אן‬ ַ ‫פון‬ ֿ ‫קרבן‬ ‫דער‬ ,‫בה‬ ֿ‫חור‬ ‫א‬ ַ ‫געווען‬ ‫איז‬ 18 ‫ולסקע‬ ּ‫וויוו‬ ‫אויף‬ ‫א־בנין‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫בנין‬ ‫אינעם‬ ‫אלינע‬ ַ‫ביכער־מ‬ ‫קרוקס‬ .‫אש‬ ַ ‫פע‬ ּ‫קו‬ ‫א‬ ַ ‫געווען‬ ‫איז‬ ‫בוידעם‬ ‫ײן‬ ַ ‫ז‬ ‫עטלעכע‬ ‫ײטשן‬ ַ‫ד‬ ‫די‬ ‫דורך‬ ‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫פגעדעקט‬ ֿ‫אוי‬ ‫איז‬ 6 ‫אס‬ ַ‫אשון־ג‬ ַ‫סטר‬ ‫אויף‬ ‫אטעק‬ ָ‫א־ביבלי‬ ָ‫געט‬ ‫א‬ ַ ‫אויף‬ ‫ארברענט‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫פונענע‬ ֿ‫גע‬ ‫אלע‬ ַ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫זיי‬ ‫און‬ ,‫ײונג‬ ַ‫פר‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫דער‬ ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫טעג‬ ‫געבליבן‬ ‫איז‬ ‫בונקער‬ ‫אונטערערדישער‬ ‫אוויטשעס‬ ָ‫אמ‬ ַ‫אבר‬ ַ ‫גרשון‬ ‫אבער‬ ָ .‫הויף‬ ‫אין‬ ‫ײטער‬ ַ‫ש‬ ‫די‬ ‫אטעווען‬ ַ‫פר‬ ּ‫א‬ ָ ‫פון‬ ֿ ‫ארבעט‬ ַ ‫די‬ .‫ארן‬ ָ‫ניצול־געוו‬ ‫ײנען‬ ַ‫ז‬ ‫אהעלטענישן‬ ַ‫ב‬ ‫אנדערע‬ ַ ‫אויך‬ ‫און‬ ,‫אנץ‬ ַ‫ג‬ .‫אקציע‬ ַ‫ארבעטס־‬ ַ ‫אניזירטע‬ ַ‫ארג‬ ָ ‫אן‬ ַ ‫אדערט‬ ָ‫פ‬ ֿ‫גע‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫ארבליבענע‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ – ‫ווילנע‬ ‫פון‬ ֿ ‫ײונג‬ ַ‫פר‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫דער‬ ‫אך‬ ָ‫נ‬ ‫טעג‬ ‫ײצן‬ ַ‫דר‬ – 1944 ‫יולי‬ ‫סטן‬26 ‫דעם‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ,''‫קולטור‬ ‫און‬ ‫קונסט‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫פון‬ ֿ ‫''מוזיי‬ ‫דעם‬ ‫פן‬ ֿ‫א‬ ַ‫געש‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫און‬ ‫סוצקעווער‬ ‫אוועטישער‬ ָ‫ס‬ ‫ליטווישער‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫קולטור־מיניסטעריום‬ ‫מיטן‬ ‫ארבונדן‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫געווען‬ ‫איז‬ ‫זייער‬ ‫אין‬ ‫פונען‬ ֿ‫גע‬ ‫תחילה‬ ּ‫לכ‬ ‫זיך‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ,‫מוזיי‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫דער‬ .‫פובליק‬ ּ‫רע‬ ‫אליסטישער‬ ַ‫אצי‬ ָ‫ס‬ ‫דער‬ ‫אין‬ ‫אינסטיטוציע‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫ערשטע‬ ‫די‬ ‫געווען‬ ‫איז‬ ,15 ‫אס‬ ַ‫געדימין־ג‬ ‫אויף‬ ‫דירה‬ ‫אין‬ ‫ענינים‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫אדרעס‬ ַ‫פט‬ ּ‫הוי‬ ‫דער‬ ‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫כף‬ ּ‫תי‬ ּ ‫איז‬ ‫ער‬ .‫ווילנע‬ ‫אכמלחמהדיקער‬ ָ‫נ‬ ‫און‬ ‫אנער‬ ַ‫ארטיז‬ ַ‫פ‬ ּ ,‫ארמייער‬ ַ‫רויט־‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫אמלט‬ ַ‫ארז‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫זיך‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫ארט‬ ָ‫ד‬ .‫אט‬ ָ‫שט‬ ‫אין‬ ‫אלטן‬ ַ‫אויסגעה‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ,‫שול‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫די‬ ‫געגרינדעט‬ ‫מען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ארט‬ ָ‫ד‬ ;‫ארענע‬ ָ‫ניצול־געוו‬ ‫צו‬ ‫אדרעסירט‬ ַ ‫געווען‬ ‫זענען‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫בריוו‬ ‫אלע‬ ַ ‫איבערגעשיקט‬ ‫מען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אהין‬ ַ ;‫אר‬ ָ‫י‬ ‫פיר‬ ֿ ‫אנצן‬ ַ‫ג‬ .‫ווילנע‬ ‫אין‬ ‫ײדן‬ ִ ‫לעבן־געבליבענע‬ ‫ײדישן‬ ִ ‫איינציקן‬ ‫אינעם‬ ‫אריבערגעקליבן‬ ַ ‫זיך‬ ‫מוזיי‬ ‫דער‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,‫אויגוסט‬ ‫חודש‬ ‫מיטן‬ ‫אין‬ – ‫אכט‬ ַ‫מ‬ ‫אוועטישער‬ ָ‫ס‬ ‫דער‬ ‫דורך‬ ‫פיסקירט‬ ֿ‫אנ‬ ָ‫ק‬ ‫געווען‬ ‫נישט‬ ‫אך‬ ָ‫נ‬ ‫איז‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫בנין‬ ‫קהלשן‬ ‫ארשיידענע‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫פון‬ ֿ ,‫אטעק‬ ָ‫א־ביבלי‬ ָ‫געט‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫ארט‬ ָ ‫אס‬ ָ‫ד‬ – 6 ‫אס‬ ַ‫אשון־ג‬ ַ‫סטר‬ ‫פונעם‬ ֿ ‫טייל‬ ‫איינציקער‬ ‫דער‬ .‫פיסה‬ ֿ‫ת‬ ּ‫א־‬ ָ‫געט‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫אויך‬ ‫ווי‬ ,‫אען‬ ָ‫ביור‬ ‫אטיווע‬ ַ‫אדמיניסטר‬ ַ ‫אל‬ ַ‫אנ‬ ָ‫פערס‬ ּ ‫דער‬ .‫פיסה‬ ֿ‫ת‬ ּ ‫די‬ ‫געווען‬ ‫איז‬ ‫אנד‬ ַ‫צושט‬ ‫אניצעוודיקן‬ ַ‫ב‬ ‫א‬ ַ ‫אין‬ ‫געווען‬ ‫איז‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫בנין‬ ‫ײניקט‬ ַ‫פ‬ ּ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫זענען‬ ‫ײדן‬ ִ ‫ארעסטירטע‬ ַ ‫ו‬ ּ‫וו‬ ,‫אמערן‬ ַ‫פיסה־ק‬ ֿ‫ת‬ ּ ‫די‬ ‫אין‬ ‫ארבעט‬ ַ‫גע‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫מוזיי‬ ‫פון‬ ֿ .‫א‬ ָ‫פ‬ ּ‫א‬ ַ‫געשט‬ ‫דער‬ ‫דורך‬ ‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫א‬ ַ ‫מיט‬ ‫פירט‬ ֿ‫אנגע‬ ָ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫און‬ ,‫מוזיי‬ ‫פון‬ ֿ ‫אר‬ ָ‫דירעקט‬ ‫ערשטער‬ ‫דער‬ ‫געווען‬ ‫איז‬ ‫סוצקעווער‬ ‫די‬ ‫פון‬ ֿ ‫אנדיר‬ ַ‫אמ‬ ָ‫ק‬ ‫דער‬ – ‫זיי‬ ‫)צווישן‬ ‫ארבעטערס‬ ַ‫מיט‬ ‫אלטע‬ ָ‫אצ‬ ַ‫נישט־ב‬ 6 ‫פון‬ ֿ ‫אל‬ ַ‫אנ‬ ָ‫פערס‬ ּ ‫פן‬ ּ‫ארויסשלע‬ ַ ‫ײם‬ ַ‫ב‬ ‫ארבעט‬ ַ‫גע‬ ‫אינטענסיוו‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫מען‬ .(‫אוונער‬ ָ‫ק‬ ‫אבא‬ ַ ,‫אנער‬ ַ‫ארטיז‬ ַ‫פ‬ ּ ‫ײדישע‬ ִ ‫דער‬ ‫אויף‬ ‫פונען‬ ֿ‫גע‬ ‫זיך‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫פירן‬ ּ‫א‬ ַ‫פ‬ ּ ‫אטענע‬ ָ‫צעש‬ ‫טויזנטער‬ .‫אהעלטענישן‬ ַ‫ב‬ ‫די‬ ‫פון‬ ֿ ‫אוצרות‬ ,‫אגבוך‬ ָ‫א־ט‬ ָ‫געט‬ ‫קרוקס‬ ‫אן‬ ַ‫הערמ‬ ‫פון‬ ֿ ‫בלעטער‬ ‫די‬ ‫בונקער׃‬ ‫אוויטשעס‬ ָ‫אמ‬ ַ‫אבר‬ ַ ‫גרשון‬ ‫אין‬ ‫ערד‬ ‫אונטער‬ ‫אבן‬ ָ‫אגר‬ ַ‫ב‬ .‫מענדעלע‬ ‫און‬ ‫ארקי‬ ָ‫ג‬ ,‫אליק‬ ַ‫בי‬ ‫פון‬ ֿ ‫פטן‬ ּ‫אנוסקרי‬ ַ‫מ‬ ,‫שלום־עליכם‬ ‫פון‬ ֿ ‫בריוו‬ ‫גינזבורגס‬ ‫א‬ ַ‫אילי‬ – ‫פטורן‬ ּ‫סקול‬ ‫און‬ ‫בילדער‬ ‫די‬ ‫פונען‬ ֿ‫גע‬ ‫מען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫בונקער‬ ‫פונעם‬ ֿ ‫ערד‬ ‫דער‬ ‫אבן‬ ָ‫אויסגר‬ ‫ײם‬ ַ‫ב‬ .‫אנדערע‬ ַ ‫און‬ ,‫המלך‬ ‫דוד‬ ‫פון‬ ֿ ‫אטוע‬ ַ‫סט‬ ‫אלסקיס‬ ָ‫אק‬ ָ‫אנט‬ ַ ,‫אי‬ ָ‫אלסט‬ ָ‫ט‬ ‫פון‬ ֿ ‫ביוסט‬ 269 ‫ער‬ ‫ווען‬ ;‫ארעם‬ ָ ‫אויסגעשטרעקטן‬ ‫אן‬ ַ ‫אין‬ ‫אנגעשטויסן‬ ָ ‫סוצקעווער‬ ‫זיך‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,‫פטורן‬ ּ‫סקול‬ ‫די‬ ,‫פסענער‬ ּ‫גי‬ ‫קיין‬ ‫געווען‬ ‫נישט‬ ‫איז‬ ‫ארעם‬ ָ ‫דער‬ ‫אז‬ ַ ‫דערשטוינט‬ ‫געווען‬ ‫ער‬ ‫איז‬ ,‫געצויגן‬ ‫עס‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫ײדן‬ ִ ‫די‬ ‫פון‬ ֿ ‫איינער‬ ‫דערקלערט׃‬ ‫אים‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אוויטש‬ ָ‫אמ‬ ַ‫אבר‬ ַ ‫גרשון‬ .‫מענטשלעכער‬ ‫א‬ ַ ‫אר‬ ָ‫נ‬ ‫די‬ ;‫ײונג‬ ַ‫פר‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫דער‬ ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫קורץ‬ ‫ארבן‬ ָ‫געשט‬ ‫ארט‬ ָ‫ד‬ ‫איז‬ ‫בונקער‬ ‫אין‬ ‫אלטן‬ ַ‫אה‬ ַ‫ב‬ ‫זיך‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ .''‫''דוד‬ ‫אלסקיס‬ ָ‫אק‬ ָ‫אנט‬ ַ ‫לעבן‬ ‫אערדיקט‬ ַ‫ב‬ ‫אים‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫בונקער‬ ‫פון‬ ֿ ‫ײנוווינערס‬ ַ‫א‬ ‫אנדערע‬ ַ ‫א‬ ַ ‫אין‬ .‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫מיט‬ ‫מטמונים‬ ‫אומגעריכטע‬ ‫אוויזן‬ ַ‫ב‬ ‫זיך‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫ײט‬ ַ‫צווישנצ‬ ‫דער‬ ‫אין‬ ‫קיין‬ ‫אך־נישט‬ ָ‫נ‬ ,‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫א־מ‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫אן‬ ָ‫ט‬ ‫אנציק‬ ַ‫צוו‬ ‫פונען‬ ֿ‫גע‬ ‫מען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אבריק‬ ַ‫פ‬ ֿ‫אטור־‬ ַ‫אקול‬ ַ‫מ‬ ‫אלטונג‬ ַ‫ארוו‬ ַ‫פ‬ ֿ‫מיסט־‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫הויף‬ ‫אין‬ ‫פונען‬ ֿ‫גע‬ ‫מען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אן‬ ָ‫ט‬ ‫ײסיק‬ ַ‫דר‬ ‫אך‬ ָ‫נ‬ .‫צעשטערטע‬ ‫ביכער‬ ‫מיט‬ ‫פילט‬ ֿ‫אנגע‬ ָ ‫בולבעזעק‬ ‫ברענגען‬ ‫אנגעהויבן‬ ָ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫קריסטן‬ ‫און‬ ‫ײדן‬ ִ .(''‫איוזוטיל‬ ָ‫)''ס‬ .‫פירן‬ ּ‫א‬ ַ‫פ‬ ּ ‫און‬ ‫אין‬ ‫כמעט‬ ּ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫פובליק‬ ּ‫רע‬ ‫אוועטישער‬ ָ‫ס‬ ‫ליטווישער‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫אנצן‬ ַ‫אינסט‬ ‫די‬ ‫אבער‬ ָ ‫און‬ ‫מעבל‬ ‫קיין‬ ‫געווען‬ ‫נישט‬ ‫איז‬ ‫עס‬ .‫מוזיי‬ ‫דעם‬ ‫פן‬ ֿ‫אל‬ ָ‫געה‬ ‫נישט‬ ‫און‬ ‫געשטיצט‬ ‫נישט‬ ‫אנצן‬ ַ‫ג‬ ‫אכט‬ ַ‫געבר‬ ‫אים‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫עמעצער‬ ‫ווען‬ ‫פרייט‬ ֿ‫דער‬ ‫זיך‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫)ק‬ .‫ארג‬ ַ‫אוו‬ ָ‫ביור‬ ‫ריזיקן‬ ‫דעם‬ ‫פירן‬ ֿ‫אריבערצו‬ ַ ‫אס‬ ָ‫אויט‬ ‫קיין‬ ‫אט‬ ַ‫געה‬ ‫נישט‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫מען‬ (.‫מעקערס‬ ‫און‬ ‫אנווערטן‬ ָ‫ק‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,‫מלוכישער‬ ‫א‬ ַ ‫געווען‬ ‫פיציעל‬ ֿ‫א‬ ָ ‫איז‬ ‫מוזיי‬ ‫דער‬ ‫הגם‬ ‫און‬ .‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫פונענע‬ ֿ‫פגע‬ ּ‫א‬ ָ ‫כמות‬ ּ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫און‬ ‫סוצקעווער‬ .‫שכירות‬ ׂ ‫קיין‬ ‫אלט‬ ָ‫געצ‬ ‫נישט‬ ‫ארבעטערס‬ ַ‫מיט‬ ‫די‬ ‫מען‬ ‫אין‬ ‫אווניקעס‬ ָ‫טשינ‬ ‫אוועטישע‬ ָ‫ס‬ ‫צו‬ ‫און‬ ,‫ליטע‬ ‫אין‬ ‫אמטע‬ ַ‫א‬ ַ‫ארטיי־ב‬ ַ‫פ‬ ּ ‫צו‬ ‫געווענדט‬ ‫זיך‬ ‫זיך‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫אמטע‬ ַ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫ליטווישע‬ ‫טייל‬ .‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫ארירט‬ ָ‫איגנ‬ ‫ײנען‬ ַ‫ז‬ ‫בקשות‬ ‫אלע‬ ַ ‫אבער‬ ָ ,‫אסקווע‬ ָ‫מ‬ ‫א‬ ַ ‫אויף‬ ‫און‬ ,‫מוזיי‬ ‫ײדישן‬ ִ ‫אזונדערן‬ ַ‫ב‬ ‫א‬ ַ ‫אויף‬ ‫ײדן‬ ִ ‫אשטייען‬ ַ‫ב‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ײנטלעך׃‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫פן‬ ֿ‫פגערו‬ ּ‫א‬ ָ ‫אמוניסטישער‬ ָ‫ק‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫מיטגליד‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫א‬ ַ ,‫אן‬ ַ‫זימ‬ ‫הענריק‬ ?‫שול‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫אזונדערער‬ ַ‫ב‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫פרידיקן‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫וועט‬ ‫מען‬ ‫געדולד׃‬ ‫געבעטן‬ ‫זיי‬ ‫ײ‬ ַ‫ב‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ליטע‬ ‫אין‬ ‫פט‬ ֿ‫א‬ ַ‫פירערש‬ ֿ‫ארטיי־‬ ַ‫פ‬ ּ ‫אזוינע‬ ַ ‫אר‬ ָ‫נ‬ .‫פעסטיקן‬ ֿ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫זיך‬ ‫וועט‬ ‫אכט‬ ַ‫מ‬ ‫אוועטישע‬ ָ‫ס‬ ‫די‬ ‫אלד‬ ַ‫ב‬ ‫ווי‬ ‫פענישן‬ ֿ‫אדער‬ ַ‫קולטור־ב‬ ‫אין‬ ‫אסקווע‬ ָ‫מ‬ ‫קיין‬ ‫אומגעקערט‬ ‫זיך‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ער‬ .‫ײגט‬ ַ‫איבערצ‬ ‫נישט‬ ‫סוצקעווערן‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫בטחות‬ ֿ‫ה‬ .‫אנעס‬ ַ‫אד‬ ָ‫טשעמ‬ ‫ײנע‬ ַ‫ז‬ ‫אין‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫אנדערע‬ ַ ‫און‬ ‫אגבוך‬ ָ‫ט‬ ‫קרוקס‬ ‫מיט‬ 1944 ‫פטעמבער‬ ּ‫סע‬ ‫אוועטישער‬ ָ‫ס‬ ‫דער‬ ‫אין‬ ‫חדשים‬ ‫צוויי‬ ‫און‬ ‫אנד‬ ַ‫ארב‬ ַ‫פ‬ ֿ‫אוועטן־‬ ָ‫ס‬ ‫אינעם‬ ‫אר‬ ָ‫י‬ ‫אלב‬ ַ‫ה‬ ‫א‬ ַ ‫אך‬ ָ‫נ‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ארט‬ ָ ‫זיכער‬ ‫קיין‬ ‫נישט‬ ‫איז‬ ‫אט‬ ָ‫שט‬ ‫די‬ ‫אז‬ ַ ‫בחוש‬ ‫פילט‬ ֿ‫גע‬ ‫ער‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,‫ווילניוס‬ ‫ער‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,‫אנדענט‬ ָ‫פ‬ ּ‫ארעס‬ ָ‫ק‬ ‫אויסלענדישן‬ ‫אן‬ ַ ‫פון‬ ֿ ‫ארמיטלונג‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫דער‬ ‫דורך‬ .‫קולטור־אוצרות‬ .‫ארק‬ ָ‫ניו־י‬ ‫אין‬ ‫א‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫צום‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫פעקל‬ ּ ‫ערשטן‬ ‫ײן‬ ַ‫ז‬ ‫איבערגעשיקט‬ ‫ײן‬ ַ‫ז‬ ‫ארנומען‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫אסקווע‬ ָ‫מ‬ ‫קיין‬ ‫ארן‬ ָ‫פ‬ ֿ‫פ‬ ּ‫א‬ ָ ‫סוצקעווערס‬ ‫אך‬ ָ‫נ‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ,‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫דער‬ ‫בנוגע‬ ‫מסקנא‬ ‫זעלביקער‬ ‫דער‬ ‫צו‬ ‫געקומען‬ ‫איז‬ ,‫מוזיי‬ ‫פון‬ ֿ ‫אר‬ ָ‫דירעקט‬ ‫ווי‬ ‫ארט‬ ָ ‫פון‬ ֿ ‫אך‬ ָ‫נ‬ ‫טוער‬ ‫אמוניסטישער‬ ָ‫ק‬ ‫א‬ ַ ‫אליין‬ ַ .‫אר‬ ָ‫י‬ ‫קומעדיקן‬ ‫פון‬ ֿ ‫משך‬ ‫אין‬ ‫ווילניוס‬ ‫אוועטישער‬ ָ‫ס‬ ,1945 ‫ארץ‬ ַ‫מ‬ ‫אין‬ ‫אסקווע‬ ָ‫מ‬ ‫קיין‬ ‫געווען‬ ‫עולה־רגל‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,‫מלחמה‬ ‫דער‬ ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ביטולדיקער‬ ‫דער‬ ‫וועגן‬ ‫אגן‬ ָ‫אקל‬ ַ‫ב‬ ‫צו‬ ‫זיך‬ ‫און‬ ,‫אמטע‬ ַ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫אוועטישע‬ ָ‫ס‬ ‫מיט‬ ‫פן‬ ֿ‫טרע‬ ‫צו‬ ‫זיך‬ ‫כדי‬ ּ ‫פון‬ ֿ ‫זיך‬ ‫אומקערן‬ ‫ײם‬ ַ‫ב‬ .‫אנען‬ ַ‫ארג‬ ָ‫אכט‬ ַ‫מ‬ ‫ליטווישע‬ ‫די‬ ‫מצד‬ ‫מוזיי‬ ‫צום‬ ‫יונג‬ ִ‫אצ‬ ַ‫ב‬ ‫ײנטלעכער‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫און‬ ‫אז‬ ַ ,‫שורה‬ ׂ‫ב‬ ‫די‬ ‫איבערגעגעבן‬ ‫כף‬ ּ‫תי‬ ּ ‫אים‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫מען‬ ‫און‬ ‫אן‬ ַ‫ב‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫פ‬ ּ‫א‬ ָ‫אר‬ ַ ‫ער‬ ‫איז‬ ,‫נסיעה‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫א־מ‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫אן‬ ָ‫ט‬ ‫ײסיק‬ ַ‫דר‬ ‫די‬ ‫פירט‬ ֿ‫אריבערגע‬ ַ ‫אס‬ ָ‫אר־וו‬ ָ‫נ‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אלטונג‬ ַ‫ארוו‬ ַ‫פ‬ ֿ‫מיסט־‬ ‫די‬ .‫אבריק‬ ַ‫פ‬ ֿ‫אטור־‬ ַ‫אקול‬ ַ‫מ‬ ‫א‬ ַ ‫צו‬ ‫פערירן‬ ֿ‫אנס‬ ַ‫טר‬ ‫זיי‬ ‫אל‬ ָ‫ז‬ ‫מען‬ ‫כדי‬ ּ ,‫אל‬ ַ‫אקז‬ ָ‫וו‬ ‫פן‬ ֿ‫אוי‬ ‫הויף‬ ‫ײן‬ ַ‫ז‬ ‫גענומען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫און‬ ,‫ארמע‬ ָ‫פ‬ ֿ‫אט‬ ַ‫פל‬ ּ‫ארט־‬ ָ‫פ‬ ּ‫אנס‬ ַ‫טר‬ ‫דער‬ ‫צו‬ ‫אפן‬ ָ‫צוגעל‬ ‫איז‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫פון‬ ֿ ‫פר‬ ֿ‫ס‬ ‫א‬ ַ ,‫פיעסע‬ ּ ‫ײדישער‬ ִ ‫א‬ ַ ‫פון‬ ֿ ‫טעקסט‬ ‫א‬ ַ – ‫פיר‬ ּ‫א‬ ַ‫פ‬ ּ ‫ארג‬ ַ‫ב‬ ‫פונעם‬ ֿ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫יען‬ ִ‫ארויסצ‬ ַ .‫אנקורס‬ ָ‫פיע־ק‬ ֿ‫אגרא‬ ָ‫אבי‬ ָ‫אויט‬ ‫אס‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫פונעם‬ ֿ ‫פיע‬ ֿ‫א‬ ַ‫אר‬ ָ‫אבי‬ ָ‫אויט‬ ‫אן‬ ַ ,‫אטעק‬ ָ‫ביבלי‬ ‫לונסקיס‬ ‫ײקל‬ ַ‫ח‬ 270 ‫דעם‬ ‫אנולירן‬ ַ ‫צו‬ ‫בכדי‬ ,‫אריעס‬ ַ‫אנצעל‬ ַ‫ק‬ ‫די‬ ‫איבער‬ ‫פן‬ ֿ‫לוי‬ ‫אנגעהויבן‬ ָ ‫ער‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אך‬ ָ‫דערנ‬ .‫אנען‬ ַ‫זימ‬ ‫צו‬ ,‫אלטונג‬ ַ‫ארוו‬ ַ‫פ‬ ֿ‫מיסט־‬ ‫דער‬ ‫צו‬ ,‫אלוטונג‬ ַ‫ארוו‬ ַ‫פ‬ ֿ‫אנען־‬ ַ‫ב‬ ‫דער‬ ‫צו‬ – ‫ארט‬ ָ‫פ‬ ּ‫אנס‬ ַ‫טר‬ .‫ארמע‬ ָ‫פ‬ ֿ‫אט‬ ַ‫פל‬ ּ ‫דער‬ ‫אויף‬ ‫געווען‬ ‫נישט‬ ‫ארג‬ ַ‫ב‬ ‫דער‬ ‫שוין‬ ‫איז‬ ‫ארגנס‬ ָ‫מ‬ ‫צו‬ .‫אומזיסט‬ ‫אלץ‬ ַ ‫אבער‬ ָ ‫אכט‬ ַ‫מ‬ ‫די‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,1945 ‫מיטן‬ ‫אין‬ .‫שורות‬ ׂ‫ב‬ ‫שלעכטע‬ ‫ײטערדיקע‬ ַ‫וו‬ ‫אנגעקומען‬ ָ ‫זענען‬ ‫עס‬ ‫כל‬ ּ‫סך־ה‬ ‫אשטימט‬ ַ‫ב‬ ‫אים‬ ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫און‬ ,''‫ווילנע‬ ‫אין‬ ‫מוזיי‬ ‫ײדישן‬ ִ '' ‫דעם‬ ‫רעגיסטרירט‬ ‫פיציעל‬ ֿ‫א‬ ָ ‫פון‬ ֿ ‫גורל‬ ‫דער‬ ‫איז‬ ,‫מענטשן‬ ‫ײ‬ ַ‫דר‬ ‫פון‬ ֿ ‫אל‬ ַ‫אנ‬ ָ‫פערס‬ ּ ‫א‬ ַ ‫מיט‬ .‫אסטנס‬ ָ‫פ‬ ּ‫ארבעטס־‬ ַ ‫אלטע‬ ָ‫אצ‬ ַ‫ב‬ ‫ײ‬ ַ‫דר‬ ‫דעם‬ ‫אך‬ ָ‫נ‬ .‫אלענער‬ ַ‫פ‬ ֿ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫א‬ ַ ,‫געחתמעטער‬ ‫א‬ ַ ‫געווען‬ ‫ארבעט‬ ַ‫אגיר־‬ ָ‫אל‬ ַ‫אט‬ ַ‫ק‬ ‫און‬ ‫ארטיר־‬ ָ‫ס‬ ‫דער‬ ‫צווישן‬ .‫מוזיי‬ ‫אין‬ ‫אטשערגינסקין‬ ַ‫ק‬ ‫ײ‬ ַ‫ב‬ ‫וויזיטן‬ ‫אטן‬ ַ‫פשט‬ ּ‫א‬ ָ ‫אנגעהויבן‬ ָ ‫אגענטן‬ ַ‫קג''ב־‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫צו‬ ‫ביכער‬ ‫איבערצוגעבן‬ ‫ארווערט‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫איז‬ ‫עס‬ ‫אז‬ ַ ‫געווען‬ ‫מודיע‬ ‫אים‬ ‫זיי‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ,‫אנדערן‬ ַ .(''‫אווליט‬ ַ‫)''גל‬ ‫צענזור‬ ‫אוועטישער‬ ָ‫ס‬ ‫דער‬ ‫מצד‬ ‫אבירונג‬ ָ‫פר‬ ּ‫א‬ ַ ‫יערדיקער‬ ִ‫פר‬ ֿ ‫אן‬ ָ ,‫לייענערס‬ ‫אל‬ ָ‫מ‬ ‫קיין‬ ‫מען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ''‫אווליט‬ ַ‫''גל‬ ‫דעם‬ ‫איבערגעשיקט‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫מוזיי‬ ‫דער‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫בענד‬ ‫די‬ ‫אבער‬ ָ .‫אומגעקערט‬ ‫נישט‬ ‫בות׃‬ ֿ‫מחש‬ ‫אלטדיקע‬ ָ‫דעמ‬ ‫ײנע‬ ַ‫ז‬ ‫ירט‬ ִ‫אנסטרו‬ ָ‫רעק‬ ‫זכרונות‬ ‫ײנע‬ ַ‫ז‬ ‫אין‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫צום‬ ‫קומען‬ ,‫טוער‬ ‫פע‬ ּ‫גרו‬ ‫א‬ ַ ,‫מיר‬ .‫קלינגען‬ ‫ניט‬ ‫אל‬ ָ‫ז‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬ ‫אדנע‬ ָ‫מ‬ ‫ווי‬ ‫וועט‬ ‫ניט‬ ‫אז‬ ַ !‫אטעווען‬ ַ‫ר‬ ‫אוצרות‬ ‫די‬ ‫אנען‬ ַ‫ד‬ ‫פון‬ ֿ ‫אויך‬ ‫מוז‬ ‫מען‬ ‫אז‬ ַ ‫אנק‬ ַ‫געד‬ ‫ליכטיקע‬ ‫די‬ ‫עס‬ ‫וועט‬ ,‫אל‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫בעסטן‬ ‫אין‬ .‫אומקומען‬ ,‫ארשווינדן‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫עס‬ .‫דערזען‬ ‫ניט‬ ‫וועלט‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫ײן‬ ַ‫ש‬ ‫ארויסשמוגלען‬ ַ ‫און‬ ,‫אנדערן‬ ַ ‫אכן‬ ָ‫נ‬ ‫איינער‬ ,‫עמיגרירן‬ ‫גענומען‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫מוזיי־טוערס‬ ‫די‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬ ‫ווי‬ ‫כנותדיק‬ ּ‫ס‬ ‫אזוי‬ ַ ‫פונקט‬ ּ ‫געווען‬ ‫איז‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫אקציע‬ ַ‫רעטונג־‬ ‫א‬ ַ ‫אין‬ ,‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫זיך‬ ‫מיט‬ ,‫אנט‬ ַ‫אר‬ ַ‫אמ‬ ַ ‫ד''ר‬ ,‫אוונער‬ ָ‫ק‬ ‫אבא‬ ַ .‫אציס‬ ַ‫נ‬ ‫די‬ ‫אונטער‬ ‫א‬ ָ‫געט‬ ‫אין‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫ײנשמוגלען‬ ַ‫אר‬ ַ .‫געקענט‬ ‫אר‬ ָ‫נ‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ער‬ ‫אוצרות‬ ‫פל‬ ֿ‫ווי‬ ‫מיטגענומען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫איעדער‬ ַ – ,‫אק‬ ַ‫ארטש‬ ָ‫ק‬ ‫רוזשקע‬ ‫ײער‬ ַ ‫געטר‬ ‫א‬ ַ ‫ײן‬ ַ‫ז‬ ‫פון‬ ֿ ‫אנשטעל‬ ָ ‫דעם‬ ‫אכט‬ ַ‫געמ‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ײל‬ ַ ‫דערוו‬ ‫אקטיוויטעט‬ ַ ‫דער‬ ‫וועגן‬ ‫אריכט‬ ַ‫ב‬ ‫אלצן‬ ָ‫שט‬ ‫א‬ ַ ‫פגעדרוקט‬ ּ‫א‬ ָ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫און‬ ,‫אמטער‬ ַ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫אוועטישער‬ ָ‫ס‬ ‫אמלונג׃‬ ַ‫ז‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫איבערבליק‬ ‫אן‬ ַ ‫געגעבן‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ער‬ .‫אייניקייט‬ ‫אסקווער‬ ָ‫מ‬ ‫אין‬ ‫מוזיי‬ ‫פון‬ ֿ ‫ישע‬ ִ‫פע‬ ּ‫א‬ ָ‫אייר‬ ‫אויף‬ ‫א‬ ַ‫יק‬ ִ‫א‬ ַ‫יוד‬ ‫בענד‬ 10,000 .‫ײדיש‬ ִ ‫און‬ ‫יש‬ ִ‫העברע‬ ‫אויף‬ ‫בענד‬ 25,000 ‫אלע‬ ַ‫אוניק‬ ‫די‬ ;‫ארכיוו‬ ַ‫א־‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫פונעם‬ ֿ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫אלע‬ ַ‫אקומענט‬ ָ‫ד‬ ‫מיט‬ ‫זעק‬ 600 ;‫לשונות‬ ‫געווען‬ ‫ײנען‬ ַ‫ז‬ ‫להבא‬ ‫אויף‬ ‫מוזיי‬ ‫פון‬ ֿ ‫פלענער‬ ּ ‫די‬ .‫א‬ ָ‫געט‬ ‫אוונער‬ ָ‫ק‬ ‫און‬ ‫װילנער‬ ‫פון‬ ֿ ‫ארכיוון‬ ַ ‫אנענטע‬ ַ‫פערמ‬ ּ ‫גרויסע‬ ‫א‬ ַ ‫צוגרייטן‬ ,‫בנין‬ ‫דעם‬ ‫אנטירן‬ ָ‫רעמ‬ ‫וועט‬ ‫מען‬ ‫אנירנדיקע׃‬ ָ‫פ‬ ּ‫אימ‬ ‫פון‬ ֿ ‫אנדענק‬ ָ ‫צום‬ ,6 ‫אס‬ ַ‫ג‬ ‫אשון‬ ַ‫סטר‬ ‫פון‬ ֿ ‫הויף‬ ‫אין‬ ‫אנומענט‬ ָ‫מ‬ ‫א‬ ַ ‫פשטעלן‬ ֿ‫אוי‬ ‫און‬ ,‫אויסשטעלונג‬ .‫אציס‬ ַ‫נ‬ ‫די‬ ‫קעגן‬ ‫אמף‬ ַ‫ק‬ ‫אין‬ ‫אלן‬ ַ‫פ‬ ֿ‫גע‬ ‫זענען‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫ײדן‬ ִ ‫יענע‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫און‬ ,‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫אליזירט‬ ַ‫רע‬ ‫נישט‬ ‫איז‬ ‫פלענער‬ ּ ‫א‬ ָ‫די־‬ ‫פון‬ ֿ ‫איינער‬ ‫קיין‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫ײט‬ ַ‫צ‬ ‫זעלבער‬ ‫דער‬ ‫אין‬ .‫קומען‬ ‫אנד‬ ַ‫שט‬ ‫צו‬ ‫נישט‬ ‫וועלן‬ ‫זיי‬ ‫אז‬ ַ ‫וסט‬ ּ‫געוו‬ ‫אלט‬ ָ‫דעמ‬ ‫שוין‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫און‬ ,‫אנד‬ ַ‫ל‬ ‫פון‬ ֿ ‫ארן‬ ָ‫פ‬ ֿ‫ארויסצו‬ ַ ‫געגרייט‬ ‫זיך‬ ‫ער‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,‫ארטיקל‬ ַ ‫ײן‬ ַ‫ז‬ ‫געשריבן‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫ער‬ ‫זיך‬ ‫ער‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ 1945 ‫אוועמבער‬ ָ‫נ‬ ‫אין‬ .‫אנד‬ ַ‫אויסל‬ ‫קיין‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫שמוגלען‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬ ‫אניזירט‬ ַ‫ארג‬ ָ ‫אין‬ ‫פונען‬ ֿ‫גע‬ ‫שוין‬ ‫זיך‬ ‫סוצקעווער‬ ‫און‬ ‫ער‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ 1946 ‫יולי‬ ‫אין‬ ;‫דעמיסיע‬ ‫אין‬ ‫אנגעגעבן‬ ָ ‫קיין‬ ‫ארן‬ ָ‫פ‬ ֿ‫פגע‬ ּ‫א‬ ָ ‫זיי‬ ‫זענען‬ ,‫ארט‬ ָ‫ד‬ ‫פון‬ ֿ .‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מוזיי־מ‬ ‫זיך‬ ‫מיט‬ ‫אגן‬ ָ‫געטר‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫ביידע‬ .‫פוילן‬ ּ ‫אקס‬ ַ‫מ‬ ‫ד''ר‬ ‫צו‬ ‫פעקלעך‬ ּ ‫ארויסגעשיקט‬ ַ ‫זיי‬ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ,‫אריז‬ ַ‫פ‬ ּ ‫און‬ ‫פוילן‬ ּ ,‫מקומות‬ ‫ביידע‬ ‫פון‬ ֿ .‫אריז‬ ַ‫פ‬ ּ .‫ארק‬ ָ‫ניו־י‬ ‫אין‬ ‫ײך‬ ַ‫ײנר‬ ַ‫וו‬ 271 ‫די‬ ‫פון‬ ֿ ‫גורל‬ ‫דער‬ ‫איז‬ ,‫פילט‬ ֿ‫ארויסגע‬ ָ‫פ‬ ֿ ‫אבן‬ ָ‫ה‬ ‫אטשערגינסקי‬ ַ‫ק‬ ‫און‬ ‫סוצקעווער‬ ‫ווי‬ ‫ײנען‬ ַ‫ז‬ ,1948 ‫אין‬ .‫טרויעריקער‬ ‫א‬ ַ ‫געווען‬ ‫ווילנע‬ ‫אין‬ ‫ארבליבן‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫זענען‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫דער‬ ‫דורך‬ ‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫ליקווידירט‬ ‫איז‬ ‫מוזיי‬ ‫ײדישער‬ ִ ‫דער‬ ‫אז‬ ַ ‫ב‬ ֿ‫מער‬ ‫אין‬ ‫אנגעקומען‬ ָ ‫ידיעות‬ ‫די‬ ‫אבעוועט‬ ַ‫אר‬ ַ‫ב‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אב‬ ַ‫אזענבערג־שט‬ ָ‫ר‬ ‫דער‬ ‫ווי‬ ‫דעם‬ ‫אך‬ ָ‫נ‬ ‫אר‬ ָ‫י‬ ‫זעקס‬ .‫קג''ב‬ ,‫אן‬ ַ‫ר‬ ‫לייזער‬ .‫איבערגעחזרט‬ ‫געשיכטע‬ ‫די‬ ‫זיך‬ ‫אט‬ ַ‫ה‬ ,‫א‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫דעם‬ ‫און‬ ‫אטעק‬ ָ‫אשון־ביבלי‬ ַ‫סטר‬ ‫אין‬ ‫ארבעטער‬ ַ‫מיט‬ ‫ײוויליקער‬ ַ‫פר‬ ֿ ‫געוועזענער‬ ‫א‬ ַ ‫און‬ ‫ווילנע‬ ‫פון‬ ֿ ‫אנט‬ ַ‫עמיגר‬ ‫ײער‬ ַ‫נ‬ ‫א‬ ַ ‫אליין‬ ַ ‫אגבוך׃‬ ָ‫ט‬ ‫אין‬ ‫ארשריבן‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫זיך‬ ‫ײ‬ ַ‫ב‬ ‫אלט‬ ָ‫דעמ‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,‫מוזיי‬ ‫מיט‬ ,‫אל‬ ָ‫מ‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬ .‫א‬ ָ‫געט‬ ‫אין‬ ‫געקומען‬ ‫ווידער‬ ‫ײנען‬ ַ‫ז‬ ''‫''געסט‬ ‫אלטע‬ ַ ‫די‬ ‫אלע‬ ַ ‫פן‬ ֿ‫אר‬ ָ‫ײנגעוו‬ ַ ‫אר‬ ַ .‫אבילן‬ ָ‫אמ‬ ָ‫אסט־אויט‬ ַ‫ל‬ ‫אוועטישע‬ ָ‫ס‬ ‫ײע‬ ַ ‫נ‬ ‫אויף‬ ‫פירט‬ ֿ‫אוועקגע‬ ַ ‫און‬ ,‫ארכיוון‬ ַ ‫און‬ ‫ביכער‬ ,‫פצים‬ ֿ‫ח‬ ‫אלן׃‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מוזיי־מ‬ ‫זיך‬ ‫פינט‬ ֿ‫גע‬ ‫ארט‬ ָ‫ד‬ .‫יורי‬ ‫הייליקן‬ ‫פון‬ ֿ ‫קלויסטער‬ ‫אין‬ ,‫אס‬ ַ‫אדעצקי־ג‬ ַ‫שני‬ ‫אין‬ ‫ארט‬ ָ‫ד‬ ‫זיך‬ ‫פינען‬ ֿ‫גע‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫אלע‬ ַ .''‫אטע‬ ַ‫אל‬ ַ‫פ‬ ּ‫''ביכער־‬ ‫די‬ ‫ײנט‬ ַ‫ה‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫די‬ ‫בלויז‬ .‫ארדענונג‬ ָ ‫פטסטער‬ ֿ‫א‬ ַ‫מוסטערה‬ ‫דער‬ .‫קעלער‬ ‫אין‬ ‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫פן‬ ֿ‫אר‬ ָ‫פגעוו‬ ּ‫א‬ ָ‫אר‬ ַ ‫ײנען‬ ַ‫ז‬ ‫ליטווישער‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫קעלער‬ ‫אין‬ ‫פצוליגן‬ ּ‫א‬ ָ ‫אשערט‬ ַ‫ב‬ ‫געווען‬ ‫איז‬ ‫אקומענטן‬ ָ‫ד‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫די‬ ‫אין‬ ,‫קלויסטער‬ ‫א‬ ַ ‫געווען‬ ‫יער‬ ִ‫פר‬ ֿ ‫איז‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫אד‬ ַ‫ביכערסקל‬ ‫א‬ ַ ‫אין‬ ,‫אמער‬ ַ‫ביכערק‬ ‫אלער‬ ַ‫אנ‬ ָ‫אצי‬ ַ‫נ‬ 1949 ‫צווישן‬ ,‫אר‬ ָ‫טער‬ ‫אליניסטישן‬ ַ‫סט‬ ‫פון‬ ֿ ‫ארן‬ ָ‫י‬ ‫די‬ ‫בעת‬ .‫אר‬ ָ‫י‬ ‫פערציק‬ ֿ ‫קומעדיקע‬ ‫די‬ ‫פון‬ ֿ ‫משך‬ ‫ארט‬ ָ‫ד‬ ‫זיי‬ ,‫פיס‬ ּ‫אול‬ ‫אס‬ ַ‫אנ‬ ָ‫אנט‬ ַ ‫ד''ר‬ ,‫אטע‬ ַ‫אל‬ ַ‫פ‬ ּ‫ביכער־‬ ‫דער‬ ‫פון‬ ֿ ‫אר‬ ָ‫דירעקט‬ ‫דער‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ,1953 ‫און‬ ‫אל‬ ָ‫ז‬ ‫ער‬ ‫אלניקעס‬ ַ‫אטש‬ ַ‫נ‬ ‫אוועטישע‬ ָ‫ס‬ ‫ײנע‬ ַ‫ז‬ ‫פון‬ ֿ ‫ארדענונג‬ ָ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫די‬ ‫אלגנדיק‬ ָ‫פ‬ ֿ ‫נישט‬ ,‫אלטן‬ ַ‫אה‬ ַ‫ב‬ ‫אניזירט‬ ַ‫ארג‬ ָ ‫פיס‬ ּ‫אול‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אציע‬ ַ‫אליניז‬ ַ‫דע־סט‬ ‫פון‬ ֿ ‫פה‬ ֿ‫תקו‬ ּ ‫דער‬ ‫אין‬ .‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫די‬ ‫צעשטערן‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫ביכער‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫די‬ ‫פון‬ ֿ ‫טויזנטער‬ ‫אגירט‬ ָ‫אל‬ ַ‫אט‬ ַ‫ק‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אס‬ ָ‫וו‬ ‫ארבעטערס‬ ַ‫מיט‬ ‫אלעקטיוו‬ ָ‫ק‬ ‫א‬ ַ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫קעלער‬ ‫אין‬ ‫אקומענטן‬ ָ‫ד‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫פעקלעך‬ ּ ‫די‬ ‫וועגן‬ ‫אבער‬ ָ .‫רשות‬ ‫ײן‬ ַ‫ז‬ ‫אין‬ ‫געלעגן‬ ‫זענען‬ ‫עקסיסטענץ‬ ‫זייער‬ .‫אנירן‬ ָ‫פענסי‬ ּ ‫ײן‬ ַ‫ז‬ ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ארט‬ ַ‫ה‬ ‫ביז‬ – ‫אויסדערציילט‬ ‫נישט‬ ‫קיינעם‬ ‫פיס‬ ּ‫אול‬ ‫בינטל‬ ‫צווייט‬ ‫א‬ ַ .1988 ‫אר‬ ָ‫י‬ ‫אין‬ ‫ערשט‬ ‫פנטלעכקייט‬ ֿ‫ע‬ ‫דער‬ ‫אין‬ ‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫אנט‬ ַ‫אק‬ ַ‫ב‬ ‫איז‬ ‫אויסגערייניקט‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫מען‬ ‫בעת‬ ,1993 ‫אין‬ ‫ארן‬ ָ‫געוו‬ ‫אנטדעקט‬ ַ ‫אומגעריכט‬ ‫איז‬ ‫אקומענטן‬ ָ‫ד‬ .1996 ‫און‬ 1995 ‫אין‬ ‫א‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫דעם‬ ‫אומגעקערט‬ ‫מען‬ ‫אט‬ ָ‫ה‬ ‫אלן‬ ַ‫אטערי‬ ַ‫מ‬ ‫די‬ .‫אד‬ ַ‫ביכערסקל‬ ‫דעם‬ .‫ז‬ ,(1996 ,‫א‬ ָ‫ײװ‬ ִ ‫ארק׃‬ ָ‫)ניו־י‬ ‫ווילנע‬ ‫אין‬ ‫קולטור־אוצרות‬ ‫ײדישע‬ ִ ‫אטעווען‬ ַ‫פר‬ ּ‫א‬ ָ ‫אס‬ ָ‫ד‬ ‫ײער׃‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫פון‬ ֿ ‫ארויסגעריסן‬ ַ ‫ײטלעך‬ ַ‫]ש‬ [15‫־‬11 ____________________________________________________________ 272 museum ‫־ען‬ ‫דער‬ ,‫מוזיי‬ return ‫אומגעקערט‬ ‫זיך‬ ‫אומקערן‬ free ‫ײט‬ ַ‫פר‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫ײען‬ ַ‫פר‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ member ‫־ער‬ ‫דער‬ ,‫מיטגליד‬ partisan, guerilla ‫־ס‬ ‫דער‬ ,‫אנער‬ ַ‫ארטיז‬ ַ‫פ‬ ּ revenge, vengeance ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫אמע‬ ָ‫]נעק‬ ‫נקמה‬ most [‫אװ‬ ָ‫]סר‬ ‫ב‬ ֿ‫ס'רו‬ miracle [‫]ניסים‬ ‫־ים‬ ‫דער‬ ,[‫]נעס‬ ‫נס‬ as if by miracle [‫פינעס‬ ּ‫אל‬ ַ] ‫פי־נס‬ ּ‫על־‬ survive ‫איבערגעלעבט‬ ‫איבערלעבן‬ creep/crawl out ‫אכן‬ ָ‫ארויסגעקר‬ ַ ‫ארױסקריכן‬ ַ hideout, hiding place ‫־ן‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬ ,‫אהעלטעניש‬ ַ‫ב‬ chiefly, principally [‫יקער‬ ִ‫]בע‬ ‫בעיקר‬ think, contemplate ‫געקלערט‬ ‫קלערן‬ seek out, look for ‫אױסגעזוכט‬ ‫אויסזוכן‬ survivor ‫־געבליבענע‬ ‫דער‬ ,‫לעבן־געבליבענער‬ relative, kin [‫]קרױװים‬ ‫־ים‬ ‫דער‬ ,[‫ארעװ‬ ָ‫]ק‬ ‫ב‬ ֿ‫קרו‬ leave ‫אזט‬ ָ‫איבערגעל‬ ‫אזן‬ ָ‫איבערל‬ plan ‫פלענער‬ ּ ‫דער‬ ,‫אן‬ ַ‫פל‬ ּ dig up, excavate ‫אבן‬ ָ‫אויסגעגר‬ ‫אבן‬ ָ‫אױסגר‬ treasure [‫]אױצרעס‬ ‫־ות‬ ‫דער‬ ,[‫]אױצער‬ ‫אוצר‬ hide, conceal ‫אלטן‬ ַ‫אה‬ ַ‫ב‬ ‫אלטן‬ ַ‫אה‬ ַ‫ב‬ painful ‫ײנלעך‬ ַ‫פ‬ ּ building [‫אנים‬ ָ‫]ביני‬ ‫־ים‬ ‫דער‬ ,[‫]ביניען‬ ‫בנין‬ ruin ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫]כורװע‬ ‫בה‬ ֿ‫חור‬ victim, [‫אנעס‬ ָ‫ארב‬ ָ‫]ק‬ ‫־ות‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬/‫דער‬ ,[‫ארבם‬ ָ‫]ק‬ ‫קרבן‬ casualty attic ‫בײדעמער‬/‫־ס‬ ‫דער‬ ,‫בוידעם‬ pile ‫־ס‬ ‫די‬ ,‫פע‬ ּ‫קו‬ hiding place ‫־ס‬ ‫די‬ ,‫אלינע‬ ַ‫מ‬ discover, uncover ‫פגעדעקט‬ ֿ‫אוי‬ ‫פדעקן‬ ֿ‫אױ‬ burn ‫ארברענט‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ארברענען‬ ַ‫פ‬ ֿ bonfire ‫־ס‬ ‫דער‬ ,‫ײטער‬ ַ‫ש‬ survive ‫װערן‬ [‫]ניצל‬ ‫ניצול‬ save, salvage ‫אטעװעט‬ ַ‫פגער‬ ּ‫א‬ ָ ‫אטעווען‬ ַ‫פר‬ ּ‫א‬ ָ demand, require ‫אדערט‬ ָ‫פ‬ ֿ‫גע‬ ‫אדערן‬ ָ‫פ‬ ֿ create, make ‫פן‬ ֿ‫א‬ ַ‫געש‬ ‫פן‬ ֿ‫א‬ ַ‫ש‬ link, join, connect ‫ארבונדן‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ארבינדן‬ ַ‫פ‬ ֿ at first, initially [‫אטכילע‬ ַ‫]לעכ‬ ‫תחילה‬ ּ‫לכ‬ immediately [‫]טײקעף‬ ‫כף‬ ּ‫תי‬ ּ matter, affair [‫אנים‬ ָ‫]איני‬ ‫־ים‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬/‫דער‬ ,[‫]איניען‬ ‫ענין‬ convene, assemble, ‫אמלט‬ ַ‫ארז‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫זיך‬ ‫אמלען‬ ַ‫ארז‬ ַ‫פ‬ ֿ gather found ‫געגרינדעט‬ ‫גרינדן‬ endure, last ‫אלטן‬ ַ‫אויסגעה‬ ‫אלטן‬ ַ‫אױסה‬ send, transfer‫איבערגעשיקט‬ ‫איבערשיקן‬ move (one’s ‫אריבערגעקליבן‬ ַ ‫זיך‬ ‫ײבן‬ ַ‫אריבערקל‬ ַ residence) communal, community [‫אלש‬ ָ‫א‬ ָ‫]ק‬ ‫קהלש‬ various ‫ארשיידן‬ ַ‫פ‬ ֿ prison, jail ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫פיסע‬ ֿ‫]ט‬ ‫פיסה‬ ֿ‫ת‬ ּ usable ‫אניצעוודיק‬ ַ‫ב‬ condition, state ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אנד‬ ַ‫צושט‬ chamber, room, cell ‫־ן‬ ‫די‬ ,‫אמער‬ ַ‫ק‬ torture, torment ‫ײניקט‬ ַ‫פ‬ ּ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ײניקן‬ ַ‫פ‬ ּ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ direct, manage, ‫פירט‬ ֿ‫אנגע‬ ָ ‫פירן‬ ֿ‫אנ‬ ָ administer, conduct associate, fellow worker ‫־ס‬ ‫דער‬ ,‫ארבעטער‬ ַ‫מיט‬ 273 bring/carry out ‫פט‬ ּ‫ארױסגעשלע‬ ַ ‫פן‬ ּ‫ארויסשלע‬ ַ scatter, disperse ‫אטן‬ ָ‫צעש‬ ‫צעשיטן‬ bury ‫אבן‬ ָ‫אגר‬ ַ‫ב‬ ‫אבן‬ ָ‫אגר‬ ַ‫ב‬ come across, stumble on ‫אנגעשטויסן‬ ָ ‫זיך‬ ‫אנשטױסן‬ ָ extend, stretch out ‫אויסגעשטרעקט‬ ‫אױסשטרעקן‬ inhabitant, resident ‫־ס‬ ‫דער‬ ,‫ײנוווינער‬ ַ‫א‬ bury ‫אערדיקט‬ ַ‫ב‬ ‫אערדיקן‬ ַ‫ב‬ unexpected ‫אומגעריכט‬ treasure, [‫אטמױנים‬ ַ‫]מ‬ ‫־ים‬ ‫דער‬ ,[‫אטמען‬ ַ‫]מ‬ ‫מטמון‬ hoard scrap paper ‫די‬ ,‫אטור‬ ַ‫מאקול‬ destroy ‫צעשטערט‬ ‫צעשטערן‬ garbage ‫אס‬ ָ‫ד‬ ,‫מיסט‬ management, administation ‫־ען‬ ‫די‬ ,‫אלטונג‬ ַ‫ארוו‬ ַ‫פ‬ ֿ bag, sack ‫זעק‬ ‫דער‬ ,‫אק‬ ַ‫ז‬ fill up ‫פילט‬ ֿ‫אנגע‬ ָ ‫פילן‬ ֿ‫אנ‬ ָ agency, authorities ‫־ן‬ ‫די‬ ,‫אנץ‬ ַ‫אינסט‬ support ‫געשטיצט‬ ‫שטיצן‬ furniture – ‫אס‬ ָ‫ד‬/‫ל''ר‬ ‫מעבל‬ eraser ‫־ס‬ ‫דער‬ ,‫מעקער‬ quantity ‫אס‬ ָ‫ד‬ ,[‫אמעס‬ ַ‫]ק‬ ‫כמות‬ ּ although [‫אם‬ ַ‫אג‬ ַ‫]ה‬ ‫הגם‬ pay ‫אלט‬ ָ‫געצ‬ ‫אלן‬ ָ‫צ‬ salary ‫ל''ר‬ [‫]סכירעס‬ ‫שכירות‬ ׂ turn to, call upon ‫געווענדט‬ ‫זיך‬ ‫װענדן‬ clerk, bureaucrat, official ‫אמטע‬ ַ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫דער‬ ,‫אמטער‬ ַ‫א‬ ַ‫ב‬ functionary ‫־עס‬ ‫דער‬ ,‫אווניק‬ ָ‫טשינ‬ request, plea ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫אשע‬ ָ‫אק‬ ַ‫]ב‬ ‫בקשה‬ respond, speak up ‫פן‬ ֿ‫פגערו‬ ּ‫א‬ ָ ‫זיך‬ ‫פן‬ ֿ‫פרו‬ ּ‫א‬ ָ insist ‫אנען‬ ַ‫אשט‬ ַ‫ב‬ ‫אשטיין‬ ַ‫ב‬ leadership ‫־ן‬ ‫די‬ ,‫פט‬ ֿ‫א‬ ַ‫פירערש‬ ֿ patience ‫אס‬ ָ‫ד‬/‫די‬ ,‫געדולד‬ satisfy ‫פרידיקט‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ ‫פרידיקן‬ ֿ‫א‬ ַ‫ב‬ need, requirement ‫־ן‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬ ,‫פעניש‬ ֿ‫אדער‬ ַ‫ב‬ might, power, regime ‫־ן‬ ‫די‬ ,‫אכט‬ ַ‫מ‬ firmly establish, ‫פעסטיקט‬ ֿ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫זיך‬ ‫פעסטיקן‬ ֿ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ strengthen assurance, pledge ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫אכע‬ ָ‫פט‬ ֿ‫א‬ ַ‫]ה‬ ‫בטחה‬ ֿ‫ה‬ persuade, convince ‫ײגט‬ ַ‫איבער)גע(צ‬ ‫ײגן‬ ַ‫איבערצ‬ suitcase valise, luggage bag ‫־עס‬ ‫דער‬ ,‫אן‬ ַ‫אד‬ ָ‫טשעמ‬ clearly, distinctly [‫]בעכוש‬ ‫בחוש‬ mediation ‫־ען‬ ‫די‬ ,‫ארמיטלונג‬ ַ‫פ‬ ֿ foreign ‫אויסלענדיש‬ take over, assume ‫ארנומען‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ארנעמען‬ ַ‫פ‬ ֿ inference, conclusion ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫אנע‬ ָ‫אסק‬ ַ‫]מ‬ ‫מסקנא‬ concerning, in regard to [‫]בענעגײע‬ ‫בנוגע‬ in the course of ‫פון‬ ֿ [‫]מעשעך‬ ‫משך‬ ‫אין‬ make a pilgrimage ‫ײן‬ ַ‫ז‬ [‫]אױלע־רעגל‬ ‫עולה־רגל‬ complain, lament ‫אגט‬ ָ‫אקל‬ ַ‫ב‬ ‫זיך‬ ‫אגן‬ ָ‫אקל‬ ַ‫ב‬ contemptuous, scornful [‫]ביטלדיק‬ ‫ביטולדיק‬ relationship ‫־ען‬ ‫די‬ ,‫יונג‬ ִ‫אצ‬ ַ‫ב‬ on the part of [‫אד‬ ַ‫]מיצ‬ ‫מצד‬ authorities ‫ל''ר‬ ‫אנען‬ ַ‫ארג‬ ָ‫אכט‬ ַ‫מ‬ trip, journey ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫יע‬ ִ‫]נעס‬ ‫נסיעה‬ train ‫־ען‬ ‫די‬ ,‫אן‬ ַ‫ב‬ message, information ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫פסורע‬ ּ] ‫שורה‬ ׂ‫ב‬ train station, terminal depot ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אל‬ ַ‫אקז‬ ָ‫וו‬ run (up close to) ‫אפן‬ ָ‫צוגעל‬ * ‫פן‬ ֿ‫צולױ‬ pull out ‫ארױסגעצױגן‬ ַ ‫יען‬ ִ‫ארויסצ‬ ַ contest ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אנקורס‬ ָ‫ק‬ administrative office ‫־ס‬ ‫די‬ ,‫אריע‬ ַ‫אנצעל‬ ַ‫ק‬ with the goal/purpose [‫]ביכדײ‬ ‫בכדי‬ in vain ‫אומזיסט‬ appoint, determine, fix, ‫אשטימט‬ ַ‫ב‬ ‫אשטימען‬ ַ‫ב‬ assign (in) sum/total [‫אקל‬ ַ‫א(כ‬ ַ)‫]ס‬ ‫כל‬ ּ‫סך־ה‬ fate, destiny [‫אלעס‬ ָ‫]גױר‬ ‫־ות‬ ‫דער‬ ,[‫]גױרעל‬ ‫גורל‬ seal, sign ‫געחתמעט‬ [‫אסמע)נע(ן‬ ַ‫]כ‬ ‫חתמע)נע(ן‬ lost, hopeless, doomed ‫אלן‬ ַ‫פ‬ ֿ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ pay a visit ‫וויזיט‬ ‫א‬ ַ {‫אט‬ ַ‫פגעשט‬ ּ‫א‬ ָ} ‫אטן‬ ַ‫פשט‬ ּ‫א‬ ָ announce, inform, ‫ײן‬ ַ‫ז‬ [‫יע‬ ִ‫]מעד‬ ‫מודיע‬ communicate prohibited, off-limits ‫ארווערט‬ ַ‫פ‬ ֿ approval ‫־ען‬ ‫די‬ ,‫אבירונג‬ ָ‫פר‬ ּ‫א‬ ַ volume ‫בענד‬ ‫דער‬ ,‫אנד‬ ַ‫ב‬ memoires, memories ‫ל''ר‬ [‫]זיכרױנעס‬ ‫זכרונות‬ contemporary, at that time ‫אלטדיק‬ ָ‫דעמ‬ thought ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫אװע‬ ָ‫אכש‬ ַ‫]מ‬ ‫בה‬ ֿ‫מחש‬ strange, queer ‫אדנע‬ ָ‫מ‬ thought, idea ‫־ען‬ ‫דער‬ ,‫אנק‬ ַ‫געד‬ if not ‫ניט‬ ‫אז‬ ַ disappear ‫ונדן‬ ּ‫ארשװ‬ ַ‫פ‬ ֿ ‫ארשווינדן‬ ַ‫פ‬ ֿ perish, die ‫אומגעקומען‬ * ‫אומקומען‬ glimpse, spot, sight, notice ‫דערזען‬ ‫דערזען‬ smuggle out ‫ארױסגעשמוגלט‬ ַ ‫ארויסשמוגלען‬ ַ rescue ‫־ען‬ ‫די‬ ,‫רעטונג‬ dangerous [‫אנעסדיק‬ ָ‫אק‬ ַ‫]ס‬ ‫כנותדיק‬ ּ‫ס‬ meanwhile ‫ײל‬ ַ‫דערוו‬ pretense ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אנשטעל‬ ָ print ‫פגעדרוקט‬ ּ‫א‬ ָ ‫פדרוקן‬ ּ‫א‬ ָ proud ‫אלץ‬ ָ‫שט‬ account, report ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אריכט‬ ַ‫ב‬ unity ‫־ן‬ ‫די‬ ,‫אייניקייט‬ 274 survey ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫איבערבליק‬ language, tongue [‫]לעשױנעס‬ ‫־ות‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬,[‫אשן‬ ָ‫]ל‬ ‫לשון‬ unique ‫אל‬ ַ‫אוניק‬ for the future [‫אבע‬ ַ‫]לעה‬ ‫להבא‬ ‫אויף‬ renovate ‫אנטירט‬ ָ‫רעמ‬ ‫אנטירן‬ ָ‫רעמ‬ prepare ‫צוגעגרײט‬ ‫צוגרייטן‬ exhibition ‫־ען‬ ‫די‬ ,‫אויסשטעלונג‬ come about, be accomplished ‫קומען‬ ‫אנד‬ ַ‫שט‬ ‫צו‬ resignation ‫־ס‬ ‫די‬ ,‫דעמיסיע‬ place, [‫]מעקױמעס‬ ‫־ות‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬/‫דער‬ ,[‫אקעם‬ ָ‫]מ‬ ‫מקום‬ locale anticipate ‫פילט‬ ֿ‫ארויסגע‬ ָ‫פ‬ ֿ ‫פילן‬ ֿ‫ארױס‬ ָ‫פ‬ ֿ remain ‫ארבליבן‬ ַ‫פ‬ ֿ * ‫ײבן‬ ַ‫ארבל‬ ַ‫פ‬ ֿ sad ‫טרויעריק‬ information, news ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫יע‬ ִ‫]יעד‬ ‫ידיעה‬ west [‫ײרעװ‬ ַ‫]מ‬ ‫ב‬ ֿ‫מער‬ staff ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אב‬ ַ‫שט‬ plunder, loot ‫אבעוועט‬ ַ‫אר‬ ַ‫ב‬ ‫אבעװען‬ ַ‫אר‬ ַ‫ב‬ repeat ‫איבערגעחזרט‬ ‫זיך‬ [‫אזערן‬ ַ‫]איבערכ‬ ‫איבערחזרן‬ itself voluntary, volunteer- ‫ײוויליק‬ ַ‫פר‬ ֿ truck ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫אביל‬ ָ‫אמ‬ ָ‫אסט־אויט‬ ַ‫ל‬ throw/hurl in ‫פן‬ ֿ‫אר‬ ָ‫ײנגעוו‬ ַ‫אר‬ ַ ‫פן‬ ֿ‫אר‬ ַ‫ײנװ‬ ַ‫אר‬ ַ thing, [‫פײצים‬ ֿ‫כ‬/‫אצים‬ ָ‫פ‬ ֿ‫]כײ‬ ‫־ים‬ ‫דער‬ ,[‫פעץ‬ ֿ‫]כײ‬ ‫פץ‬ ֿ‫ח‬ article, object here: Saint ‫הײליקע‬ ‫דער‬ ,‫הייליקער‬ hall, gallery, chamber, ward ‫־ס‬ ‫די‬ ,‫אטע‬ ַ‫אל‬ ַ‫פ‬ ּ exemplary, model- ‫פט‬ ֿ‫א‬ ַ‫מוסטערה‬ cellar, basement ‫־ן‬/‫־ס‬ ‫דער‬ ,‫קעלער‬ pre-destined, fated ‫אשערט‬ ַ‫ב‬ lie/remain for a long time ‫פגעלעגן‬ ּ‫א‬ ָ * ‫פליגן‬ ּ‫א‬ ָ warehouse, storehouse ‫־ן‬ ‫דער‬ ,‫סקלאד‬ decree ‫־ען‬ ‫די‬ ,‫ארדענונג‬ ָ‫אר‬ ַ‫פ‬ ֿ boss, head, chief ‫־עס‬ ‫דער‬ ,‫אלניק‬ ַ‫אטש‬ ַ‫נ‬ period, era ‫־ות‬ ‫די‬ ,[‫פע‬ ֿ‫]טקו‬ ‫פה‬ ֿ‫תקו‬ ּ authority, domain, ‫־ן‬ ‫דער‬ ,[‫]רעשוס‬ ‫רשות‬ jurisdiction divulge, fully disclose ‫אויסדערציילט‬ ‫אױסדערצײלן‬ retire; here as noun: ‫אנירט‬ ָ‫פענסי‬ ּ ‫אנירן‬ ָ‫פענסי‬ ּ retirement public ‫די‬ ,‫פנטלעכקייט‬ ֿ‫ע‬ bundle, batch ‫־עך‬ ‫אס‬ ָ‫ד‬ ,‫בינטל‬ discover ‫אנטדעקט‬ ַ ‫אנטדעקן‬ ַ clean out, purge ‫אויסגערייניקט‬ ‫אױסרײניקן‬ wrest, wrench ‫ארויסגעריסן‬ ַ ‫ײסן‬ ַ‫ארױסר‬ ַ ...

pdf

Additional Information

ISBN
9780814270653
Related ISBN
9780814211670
MARC Record
OCLC
869372568
Pages
250
Launched on MUSE
2014-01-01
Language
English
Open Access
No
Back To Top

This website uses cookies to ensure you get the best experience on our website. Without cookies your experience may not be seamless.